Nieuws

EU bereid te praten over het tijdelijk vrijgeven van patenten, Kaag noemt voorstel Biden ‘een goed teken’

In Europa is verdeeldheid ontstaan over het al dan niet vrijgeven van patenten op coronavaccins. Bondskanselier Angela Merkel keerde zich donderdagavond tegen het idee. Eerder op de dag had de Europese Unie zich er juist voorzichtig achter geschaard.

Voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie tijdens een persconferentie over de productie van het BioNtech-Pfizervaccin.  Beeld EPA
Voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie tijdens een persconferentie over de productie van het BioNtech-Pfizervaccin.Beeld EPA

De reacties volgen op een geruchtmakende volte-face van de Amerikaanse regering, die zich woensdag solidair toonde met een plan van India en Zuid-Afrika om het intellectueel eigendomsrecht van vaccinmakers in de mottenballen te leggen en patenten van fabrikanten als Pfizer en AstraZeneca tijdelijk vrij te geven. De regering-Biden hoopt dat de armste landen hiermee sneller en goedkoper aan vaccins kunnen komen.

Voorstanders moeten het plan, dat op fel verzet stuit van de farmaceutische industrie, eerst nog wel door de Wereldhandelsorganisatie (WTO) loodsen, wat een zaak van lange adem zou kunnen blijken. Maar de voorzitter van de Europese Commissie, Ursula von der Leyen, liet donderdag in een toespraak in Florence vast weten dat de Europese Unie openstaat ‘voor elk voorstel dat de crisis op een effectieve en pragmatische manier aanpakt’, inclusief het voorstel van de regering-Biden. Ook de Nederlandse regering noemde de Amerikaanse aankondiging bij monde van demissionair minister Kaag (Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking) ‘een goed teken’.

Bondskanselier Merkel sloeg donderdag later op de dag een andere toon aan. De stap, waarvan de Verenigde Staten sinds woensdag voorstander zijn, zorgt volgens haar voor ‘ernstige complicaties’ bij de productie van vaccins. Duitsland is het thuisland van BioNTech, het biotechnologiebedrijf dat samen met farmaceut Pfizer een van de eerste goedgekeurde coronavaccins ontwikkelde.

BioNTech is fel gekant tegen het plan om de bescherming van de eigen uitvinding op te heffen. Het bedrijf pleit in plaats daarvan voor meer gezamenlijke steun van bedrijven, overheden en maatschappelijke organisaties om de vaccinleveringen aan armere landen op te voeren. Dat zou moeten gebeuren door meer productielocaties geschikt te maken voor de vaccins.

Doornenhaag

India en Zuid-Afrika proberen zich al sinds oktober een weg te banen door de ondoordringbare doornenhaag van patenten waarmee farmaceuten hun medicijnen beschermen. Zij opperden een soort patentenpauze, waardoor bijvoorbeeld het Serum Institute in India, ’s werelds grootste vaccinmaker, straffeloos coronavaccins zou mogen namaken.

Hun idee kon rekenen op de steun van meer dan honderd veelal arme landen, die met lede ogen moesten aanzien hoe de Noord-Amerikanen en Europeanen het leeuwendeel van de coronavaccins hamsterden. De VS, de Europese Unie, Japan en een zestal andere landen blokkeerden het plan echter. Ook de Nederlandse regering zag tot voor kort geen aanleiding voor een patentenpauze, liet toenmalig minister Wiebes van Economische Zaken de Volkskrant in november weten.

Na de Amerikaanse ommezwaai ziet de wereld er plots anders uit. Dit betekent niet dat de zaak per se snel beklonken zal zijn. De WTO is de scheidsrechter van de internationale zakenwereld, maar dan wel met een korps van 164 arbiters, van Afghanistan tot Zimbabwe. In principe moeten zij tot een consensus zien te komen over de patentenkwestie, al neemt de Wereldhandelsorganisatie in sommige gevallen beslissingen bij meerderheid. Het hoofd van de WTO, Ngozi Okonjo-Iweala, heeft de aangesloten landen opgeroepen om in de tweede helft van mei in conclaaf te gaan, waarna begin juni een formele vergadering over de kwestie moet plaatsvinden.

De Europese regeringsleiders bespreken het vrijgeven van de vaccinpatenten vrijdagavond tijdens een EU-top in Porto. Veel EU-landen, behalve dus Duitsland, lijken gewonnen voor het idee nu de VS is gedraaid, evenals EU-president Michel en voorzitter Von der Leyen van de Europese Commissie.

Ommezwaai

EU-ambtenaren en diplomaten benadrukken dat het opheffen van het patentrecht niet direct tot meer vaccindoses zal leiden. Coronavaccins bestaan uit vele hoogwaardige ingrediënten en het productieproces is complex. Een nieuwe vaccinfabriek bouwen kost minimaal 12 tot 15 maanden, aldus EU-ambtenaren. Daar zijn de Afrikaanse en Aziatische landen die nu hard vaccins nodig hebben niet mee geholpen.

Von der Leyen zal er vrijdag dan ook vooral pleiten dat de VS zijn exportverbod op vaccins opheft. De EU verscheepte de afgelopen maanden 200 miljoen doses, vooral naar Japan en het Verenigd Koninkrijk. Verder wil Von der Leyen dat alle lidstaten een deel van hun eigen vaccins aan armere landen doneren.

De farmaceutische industrie reageerde donderdag ‘teleurgesteld’ op de ommezwaai van de Amerikaanse regering, schreef de Internationale Federatie van Farmaceuten in een verklaring waar in elk geval Pfizer zich achter schaarde. ‘Het opschorten van patenten is een simpel, maar verkeerd antwoord op een complex probleem.’ Het echte probleem is de productie en verspreiding van vaccins, betoogt de lobbyclub: weinig landen zijn in staat om coronavaccins te vervaardigen, zelfs al kennen ze het recept.

Meer over