Eindelijk genoegdoening voor slachtoffers derivatenmalaise

'Neem een derivaat, dan zit je voor jaren goed.' Twintigduizend transportbedrijven, binnenvaartschippers, boeren en winkeliers die dachten de lasten van hun lening te verlagen, bleken juist veel meer te moeten betalen. Dat leidde zelfs tot faillissementen. Maar rechters grijpen inmiddels in en veroordelen banken.

null Beeld thinkstock
Beeld thinkstock

'Tandarts krijgt 60 duizend euro.' Dat stond eind juni boven een kort berichtje in deze krant over één Nijmeegse tandarts die een rechtszaak tegen ING had gewonnen. Het lijkt een bescheiden overwinning van één man op één bank. Maar het is ook een opsteker voor duizenden ondernemers die in een ingewikkeld gevecht zijn verwikkeld met hun banken over zogenoemde rentederivaten die zij voor de crisis hebben gekocht. Een slepend conflict dat trekken vertoont van de woekerpolisaffaire en dat banken mogelijk miljarden euro's kan gaan kosten.

Crisis

Ongeveer twintigduizend middelgrote en kleine ondernemingen zijn het schip in gegaan met rentederivaten. Producten waar ze zelf bijna nooit om hebben gevraagd, maar die hun met klem zijn aangeraden toen ze ergens tussen 2005 en 2008 aan de keukentafel met hun vaste bankman zaten te praten over hun toekomstplannen. Binnenvaartschippers die een nieuw schip wilden laten bouwen, boeren die het land van de buurman wilden kopen of ondernemers die investeerden in een eigen kantoorpand. Allemaal kregen ze te horen dat ze een 'renteswap' moesten hebben.

Swaps of rentederivaten zijn complexe financiële producten (zie kader), die de laatste jaren onder meer in de krant opdoken dankzij het miljardendebacle bij woningcorporatie Vestia. Vaststaat dat ondernemers die de derivaten halverwege het vorige decennium kochten er doorgaans maar weinig van snapten. Meestal begrepen ze slechts één ding: swaps waren een voordelig alternatief voor een lening met een vaste rente. Verder vertrouwden ze op hun vaste adviseurs bij de bank of hun accountants.

Pas toen de crisis uitbrak en de rente daalde, bleken de swaps eigenschappen te hebben waarvan de ondernemers vaak geen flauw idee hadden. Eigenschappen die hen diep in de problemen brachten.

Rabobank folder derivaten Beeld
Rabobank folder derivatenBeeld

Bedonderd

Bij de tandarts ging het net zo. Hij runt al tientallen jaren een goedlopende praktijk in Nijmegen. Naast de normale tandartszorg is hij gespecialiseerd in het uiterlijk verfraaien van gebitten, van tanden bleken tot ingewikkelde operaties met implantaten. Hij verdient er goed aan en belegt zijn privévermogen in vastgoed. Hij koopt, verhuurt en verkoopt panden.

Eind 2007 spreekt hij met de bank over de herfinanciering van zijn lopende leningen. Van zijn accountant heeft de tandarts het advies gekregen om een rente af te sluiten die minimaal vijf jaar vast is, zelf wil hij liever een variabele rente. ING komt een half jaar later met een voorstel. De tandarts krijgt een 'Euroflexlening' van 2 miljoen euro aangeboden. Hij betaalt dan het variablele Eurobortarief plus een 'debetrente', een opslag van 0,75 procent. Als de tandarts naast de flexlening ook een swap afsluit verlaagt de bank de opslag naar 0,65 procent, vermeldt de offerte.

Omdat de renteswap door de ING als een flexibel product wordt gepresenteerd dat dagelijks verhandelbaar is, besluit hij een renteswap voor tien jaar aan te gaan. Door de combinatie van de twee producten betaalt hij de komende tien jaar een vast rentepercentage van 5,07 procent plus een renteopslag van 0,65 procent, zo rekent de bank hem voor. Op 8 juli 2008 zet de tandarts zijn handtekening, eerst onder de lening en dan onder het swapcontract.

Victor Macrae onafhankelijk derivatendeskundige Beeld
Victor Macrae onafhankelijk derivatendeskundigeBeeld

Minder waard

Maar een jaar later blijkt die vaste rente helemaal niet zo vast. ING besluit de 'debetrente' op zijn lening te verhogen. In het contract staat inderdaad dat de bank daartoe het recht heeft.

De tandarts voelt zich bedonderd, hij was ervan overtuigd dat hij gedurende tien jaar dezelfde, vaste rente zou betalen. En hij ontdekt al snel nog iets: breken met de bank is geen optie. Tijdens de crisis is de rente namelijk gedaald, waardoor zijn rentederivaat minder waard is geworden. Als hij de rekening opzegt en het derivaat laat ontbinden, gaat hij voor vele tienduizenden euro's het schip in. Hij is met handen en voeten aan ING gebonden.

Ook in de jaren daarna blijft de bank de opslag maar verhogen, totdat de tandarts 1,5 procent in plaats van 0,65 procent betaalt. Dat kost hem jaarlijks 17 duizend euro extra.

null Beeld anp
Beeld anp

Penarie

Sinds het uitbreken van de financiële crisis in 2008 hebben duizenden ondernemers een vergelijkbare ervaring gehad. Terwijl zij dachten dat hun financieringsrente 'gefixeerd' was, loopt die alleen maar op. Vaak is de reden van de opslag niet helemaal helder. Het heeft ermee te maken dat de bank de ondernemer inschat als minder kredietwaardig en dat banken de hogere kosten die zij betalen om geld te lenen, doorberekenen aan de klant. Maar hoe de die opslag precies wordt berekend blijft onduidelijk.

Vooral bedrijven die het door de crisis al zwaar hebben, komen dankzij hun swaps nog verder in de penarie. Wanneer ze bijvoorbeeld een deel van hun bedrijf verkopen en de lening grotendeels aflossen, zitten ze nog steeds vast aan een swap. Het kost een kapitaal om die te verkopen. En wanneer bedrijven bij de afdeling bijzonder beheer belanden, wordt de opslag door de banken alleen nog maar verder opgeschroefd. Voor veel transportbedrijven, binnenvaartschippers, boeren en winkeliers zijn het uiteindelijk de derivaten die het beslissende zetje richting faillissement geven.

Frank Wijn financieel specialist en oud-bankier Beeld
Frank Wijn financieel specialist en oud-bankierBeeld

Zorgplicht geschonden

Dat lot treft niet alleen Nederlandse ondernemers. Ook elders in Europa beschuldigen boze klanten hun banken ervan dat zij hun zorgplicht hebben geschonden. Overal is de afgelopen jaren het verzet tegen de banken gegroeid. Natuurlijk stond ergens in het contract dat er een opslag was. Maar de ondernemers verwijten de banken dat die nooit expliciet op die risico's hebben gewezen.

Het succesvolst is tot nu toe het verzet in Engeland. De actiegroep 'Bully Banks' die strijdt tegen 'frauduleuze rentederivaten' werd daar door de toezichthouder in het gelijk gesteld. De banken hebben zich volgens de waakhond inderdaad schuldig gemaakt aan misselling en moeten hun klanten een schadevergoeding betalen. Britse Banken hebben daarvoor bijna 6 miljard euro gereserveerd en inmiddels is al meer dan 2 miljard euro uitgekeerd aan getroffen bedrijven.

In Nederland kiest de toezichthouder voor een minder resolute oplossing. De Autoriteit Financiële Markten constateert in 2013 dat zes banken tegenover hun klanten vaak te rooskleurig waren. En dat zij de negatieve kanten van hun producten vaak onderbelicht hebben gelaten. Daarop krijgen de banken de opdracht al hun contracten te 'herbeoordelen'. In totaal gaat het om 17.600 derivatencontracten die ze hebben gesloten met 14.316 mkb-ondernemingen.

Niet-passend advies

De bankiers moeten nagaan of zij hun eigen klanten wel goed genoeg van dienst zijn geweest. In eerste instantie de 'kwetsbare groepen', zoals noodlijdende bedrijven die door de banken in bijzonder beheer zijn geplaatst en klanten die zeer exotische derivaten hebben gekocht. Het blijkt een slepend proces. Aanvankelijk oordeelde de AFM dat banken de herbeoordeling niet goed genoeg uitvoerden. De afspraak is nu dat alle banken eind 2015 al hun klanten een oplossing moeten hebben geboden.

Volgens de banken zijn er in 43 procent van de dossiers 'bevindingen', vooral op het gebied van 'informatieverstrekking'. Maar er zouden 'relatief weinig' dossiers zijn waarin een 'niet-passend advies is gegeven'. De AFM verbindt daar nog geen conclusies aan en verwacht 'in de loop van 2015' met een rapport te komen.

Terwijl de banken de tijd nemen om hun eigen klantendossier door te lichten en in stilte proberen om individuele schikkingen te treffen met de ernstigste gevallen, blijven de ondernemers hun opslagen betalen. Velen verliezen hun geduld en hebben geen vertrouwen in 'de slager die zijn eigen vlees keurt'.

Dat is koren op de molen van massaclaimadvocaten, zoals de Stichting Renteswapschadeclaim van mr. Pieter Lijesen, die ook al procedeert namens gedupeerden in de woekerpolisaffaire. Lijesen gaat er met gestrekt been in. Half mei viel er bij vijfhonderd Rabobankfilialen een dagvaarding van hem op de mat. Lijesen zegt dat de Rabo de zorgplicht heeft geschonden. Hij schermt onder meer met getuigenissen van oud-bankiers die de derivaten hebben verkocht, maar stellen zelf ook nooit de risico's van opslag en negatieve marktwaarde te hebben gekend.

Extra wrang

Inmiddels heeft Lijesen een vergelijkbare claim namens tweehonderd gedupeerden tegen ABN Amro in voorbereiding. Ook Pieter Lakeman van de Sichting Onderzoek Bedrijfsinformatie (Sobi) heeft zich op de kwestie gestort. Lakeman, die nationaal bekend werd dankzij de massaclaim die de ondergang van DSB inluidde, heeft begin dit jaar ABN Amro aangeklaagd.

Veel ondernemers kiezen ook voor een individuele weg, zegt financieel specialist en oud-bankier Frank Wijn. Hij staat onder meer Brabantse varkensboeren met derivatenmisère bij. Wijn probeert namens zijn klanten een schikking met de banken te bereiken. En dat lukt met het nodige duw- en trekwerk soms ook wel. 'Maar het is een stil proces, dat banken dichttimmeren met geheimhoudingsverklaringen.'

Juist voor al die mensen die in stilte proberen een deal te sluiten, is de rechtszaak van de Nijmeegse tandarts een opsteker. De opslagen die ING na sluiting van het contract heeft opgelegd waren onterecht, vindt de rechter. Ook al stond er iets over in het contract, in de bijzondere bepalingen bij het contract en de rest van de communicatie met de bank werd wel degelijk de verwachting gewekt dat het om een vaste rente ging. Dat is volgens de rechter extra wrang omdat de tandarts helemaal niet weg kan bij de bank. 'De bank wil gewoon the best of both worlds, zowel de opslagen op de variabele rente verhogen als de klant voor langere tijd aan zich binden', zegt de in derivaten gespecialiseerde advocaat Chantal van de Borne, die de tandarts bijstaat. 'En dat vindt de rechter dus onaanvaardbaar.'

Pieter Lijesen Stichting Renteswapschadeclaim Beeld
Pieter Lijesen Stichting RenteswapschadeclaimBeeld

'Het grote belang van de uitspraak is natuurlijk dat de bank niet wegkomt met een passage in het contract over een variabele opslag', zegt financieel consultant Victor Macrae, die een boek schreef over rentederivaten. 'Dit biedt dus kansen voor andere mkb'ers, wanneer zij kunnen aantonen dat ook in hun geval de werking van de opslag niet duidelijk is benoemd.'

Macrae, die als onafhankelijk derivatendeskundige onder meer veel banken adviseert over hun derivatenbeleid, vindt de wending die het derivatenconflict heeft genomen zorgelijk. 'Als dit zo doorgaat gaan we nog heel veel rechtszaken krijgen. Dat is een peperdure oplossing, voor zowel de banken als de ondernemers. Een proces dat ook nog eens vele jaren kan gaan duren.'

Hoe werken renteswaps en wat ging er mis?

Het leek zo'n mooi product...

Op advies van hun banken sluiten ondernemers met schulden voor de crisis op grote schaal renteswaps. Die dienen als een soort verzekeringen tegen rentestijging. Wanneer de rente stijgt, worden ze niet geconfronteerd met een hogere maandlast op hun variabele lening. In de praktijk werkt het zo: ze betalen aan de bank een vaste rente en krijgen daar de variabele marktrente voor terug. Wanneer de variabele rente stijgt, betaalt de ondernemer meer voor zijn lening, maar krijgt hij ook een hogere rente binnen op de swap.

...te mooi, bleek tijdens de crisis...

Maar dan breekt de crisis uit en blijkt de combinatie lening-swap helemaal niet te vergelijken met een vastrentende lening. Want de lening die de ondernemers met de swap hebben gesloten kent ineens een variabele 'opslag'. Dat staat in het contract, maar veel ondernemers zeggen dat zij er nooit op zijn gewezen. In de loop van de crisis gaat de opslag vaak met meer dan een procentpunt omhoog. Op een lening van een miljoen euro kost dat jaarlijks dus meer dan 10 duizend euro extra.

...en nu bezorgt het hun grote kopzorgen.

Veel ondernemers moeten de tering naar de nering zetten, zeker met de extra kosten van de opslag. Maar daarbij lopen ze tegen een ander kenmerk van hun swap op: de marktwaarde. Swaps zijn verhandelbaar en hebben een waarde, dat hebben ze meestal wel van de bank begrepen. Maar doordat de rente na het uitbreken van de crisis steeds verder is gedaald, zijn de swaps minder waard geworden. Als ze ervanaf willen, lijden ze flink verlies. Dat geeft problemen als ondernemers bijvoorbeeld een deel van hun bedrijf willen verkopen of de lening willen aflossen. Als ze de swap houden, blijven ze een vaste rente betalen zonder dat er een investering onder ligt. Maar wanneer ze de swap verkopen, blijven ze met een fikse schuld achter.

Voor noodlijdende ondernemers werkt de combinatie van de lening en swap als een moeras dat hen steeds verder naar beneden zuigt. Mede dankzij de opslag komen zij in geldnood en door de negatieve waarde op hun swaps kunnen ze amper saneren. Daardoor wordt hun kredietwaardigheid nog slechter en gooit de bank de opslag weer omhoog.

Ook voor ondernemers die niet op omvallen staan, is de negatieve marktwaarde lastig. Als zij nieuwe investeringen willen doen, wordt het bedrag dat hun swap onder water staat bij hun schulden opgeteld. Zo zijn ze veel minder flexibel geworden.

Meer over