analyse

Eindelijk een vrouwenquotum. Maar gaat het ook helpen? ‘Mannen moeten af van hun gekrenkte trots’

Koningin Máxima tijdens een ontmoeting op Paleis Noordeinde in het kader van het Women 20, een internationaal vrouwenplatform.  Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Koningin Máxima tijdens een ontmoeting op Paleis Noordeinde in het kader van het Women 20, een internationaal vrouwenplatform.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Na jaren soebatten heeft Nederland eindelijk een wettelijk vrouwenquotum. Maar gaat het ook leiden tot meer vrouwen in de top? ‘Waarom zou je het niet toejuichen als een bedrijf bewust op zoek gaat naar meer diversiteit?’

Een historisch moment in de Eerste Kamer: daar stemde een meerderheid dinsdagmiddag in met het wetsvoorstel ‘Evenwichtiger verhouding tussen mannen en vrouwen in bestuur en raad van commissarissen’. Daarmee heeft Nederland – na jaren van soebatten tussen voor- en tegenstanders en jaren na andere Europese landen als Noorwegen - een wettelijk vrouwenquotum. ‘Vijftien jaar nadat (VVD-senator) Mirjam de Blécourt, anderen en ik het mannenkartel aanklaagden bij de toenmalige NMa is eindelijk de wet aangenomen’, twitterde PvdA-senator Mei Li Vos direct na de stemming opgetogen.

Vreugde alom bij de voorstanders dus, maar gaan we nu ook echt meer vrouwen in de top krijgen?

‘Ik weet het niet zeker’, zegt Mijntje Lückerath, samensteller van de Dutch Female Board Index, waarin jaarlijks de stand van zaken in de top van het beursgenoteerde bedrijfsleven wordt beschreven. ‘De eis in de wet is dat minimaal eenderde van de raad van commissarissen van beursgenoteerde bedrijven uit vrouwen moet bestaan. Uit de laatste Board Index die onlangs is verschenen, blijkt dat bijna tweederde van de bedrijven dat punt al heeft bereikt. Het probleem zit bij de raden van bestuur, de dagelijkse leiding van een bedrijf, waar nog steeds minder dan 15 procent vrouw is.’

Commissarissen – een bijbaan – benoemen de leden van de raad van bestuur. De idee achter de wet is dat als er maar voldoende vrouwelijke commissarissen zijn, er meer vrouwelijke bestuurders worden benoemd. ‘Het kan natuurlijk komen doordat het met corona een bijzonder jaar is, maar dat vliegwieleffect zien we nog niet’, zegt Lückerath, in het dagelijks leven hoogleraar corporate governance (goed bedrijfsbestuur) in Tilburg. ‘Met bestuurders zijn we er nog lang niet. En over die bestuurders staat niks verplichtends in deze wet.’

Rapportageplicht

Daarom moet er ook een quotum komen voor vrouwelijke bestuurders, zegt Marguerite Soeteman-Reijnen, bestuursvoorzitter van verzekeringsmakelaar Aon Holdings en voorzitter van de raad van advies van SER Topvrouwen, dat ijvert voor meer vrouwen in de top. Zo’n eis voor de raad van bestuur was nu een stap te ver. Een wettelijke verplichting voor meer vrouwelijke commissarissen ging critici al te ver, omdat de overheid zo ingrijpt in het particuliere bedrijfsleven. Wel krijgen alle vijfduizend bedrijven in Nederland met de nieuwe wet een rapportageplicht en een ‘inspanningsverplichting’ voor meer vrouwelijke bestuurders en commissarissen.

Maar daar staan geen sancties op. De verplichting voor minimaal eenderde vrouwelijke commissarissen geldt alleen voor de (minder dan honderd) beursgenoteerde bedrijven. Eerder bleek bij het ‘streefcijfer’ dat het lang kan duren voor er meer topvrouwen komen als het op vrijwillige basis gaat. ‘Daar werd een beetje met de pet naar gegooid’, zegt hoogleraar Lückerath. Uit Duits onderzoek bleek bovendien dat Duitse bedrijven precies doen wat ze wettelijk verplicht moeten doen voor meer vrouwen in de top, maar ook niet meer dan dat.

In afwachting van eventuele verdere stappen telt Soeteman-Reijen haar zegeningen. ‘Als Nederland begrijpen we eindelijk dat het zaak en tijd is al het arbeidspotentieel te benutten. Niet alleen om een gelijkwaardiger wereld te creëren maar ook om de arbeidsproductiviteit te verhogen.’ Ze verwijst naar studies van onder meer Goldman Sachs, waaruit blijkt dat een evenwichtiger verdeling in de top de winstgevendheid, innovatie en duurzaamheid bevordert. Voor de stelling dat bedrijven met meer vrouwen in de top winstgevender zijn konden het Centraal Planbureau (CPB) en het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) twee jaar geleden overigens geen bewijs vinden. Maar van het tegendeel - door tegenstanders van een vrouwenquotum wel eens geopperd - ook niet.

Die tegenstanders riepen vroeger ook dat er niet voldoende geschikte vrouwen waren voor al die plekken, maar dat gaat niet meer op. ‘Er is een database met duizenden geschikte topvrouwen, dus talent is het probleem niet’, zegt voorzitter Ingrid Thijssen van werkgeversvereniging VNO-NCW, die niets ziet in een verplichting voor de raden van bestuur. ‘Laten we nu eerst deze plannen - die in andere landen goed hebben gewerkt - uitvoeren voor we weer nieuwe maken.’

Misplaatste trots

Wat nog wel speelt bij het vrouwenquotum, zegt hoogleraar Lückerath, is de angst bij vrouwen vaak nog om als ‘excuus-Truus’ gezien te worden. ‘Ik noem dat misplaatste trots. Waarom zou je het niet toejuichen als een bedrijf bewust op zoek gaat naar meer diversiteit?’

De keerzijde van die misplaatste trots bij vrouwen is de gekrenkte trots bij mannen, zegt de hoogleraar. ‘Hoe vaak ik niet meemaak dat mannen naar mij toekomen en zeggen dat ze door die vrouwen niet meer aan een baan komen of gepasseerd zijn voor een toppositie. Het komt dan niet bij ze op dat ze het niet zijn geworden omdat ze zelf niet goed genoeg zijn. Het is dan lekker makkelijk om het op de benoemde vrouw af te schuiven. Van zowel die misplaatste trots als die gekrenkte trots moeten we af.’

Ruim tweederde van beursgenoteerde bedrijven voldoet aan nieuw vrouwenquotum

Een aanzienlijk deel van de beursgenoteerde bedrijven heeft momenteel al voldoende vrouwen in de raad van commissarissen. De 28 beursbedrijven die nog niet aan de wet voldoen, moeten samen 33 vrouwen benoemen. Volgens de nieuwe wet moet 33 procent van de commissarissen bij een beursgenoteerd bedrijf een vrouw zijn, voor zo’n 400 andere grote bedrijven geldt een inspanningsverplichting.

Volgens de laatste inventarisatie van de Female Board Index voldoen momenteel 61 van de 89 beursbedrijven aan deze nieuwe richtlijn. Bij onder andere DSM en NSI zijn er evenveel vrouwen als mannen actief in de raad van commissarissen, bij Avantium en GrandVision is de meerderheid vrouw. Vijftien bedrijven hebben nog geen enkele vrouw als commissaris, waaronder Sligro en Vastned. Het aandeel vrouwen als commissaris is de afgelopen vijftien jaar van onder de 10 procent opgelopen naar 33,2 procent. Het aantal bedrijven dat een vrouw in de raad van bestuur heeft zitten, ligt met 13,6 procent aanzienlijk lager. De nieuwe wet gaat niet over deze bestuurders.

Nederland scoort redelijk goed in de ranglijsten van de Europese Unie

Internationaal gezien bevindt Nederland zich inmiddels redelijk aan de bovenkant van de ranglijst met het aantal vrouwen in raden van commissarissen of vergelijkbare toezichthoudende functies. Elk land heeft een iets andere bestuursstructuur. Noorwegen liep in Europa voorop met de invoering van een quotum van 40 procent, een percentage waar nu ook precies aan wordt voldaan. Frankrijk heeft nog iets meer vrouwen als ‘niet-uitvoerende’ bestuurders. Het gemiddelde van de Europese Unie ligt rond de 29 procent. Landen als Estland en Malta hebben nog geen 10 procent van de posities ingevuld door vrouwen. Bij het aantal vrouwen in raden van bestuur bevindt Nederland zich nog wel meer in de middenmoot.

Meer over