Een vliegverbod gold als broedermoord KLM-baas haalt pas later hard uit

Schiphol mag van het kabinet dit jaar meer lawaai maken dan is toegestaan. Daarmee komt een voorlopig einde aan een strijd waarbij Schiphol, de Rijks Luchtvaart Dienst en de airlines rollend over straat gingen....

Van onze verslaggevers

Esther Hansen Löve

Theo Klein

AMSTERDAM

Het licht was vorige week donderdag vroeg aan op het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Minister Jorritsma had de top van de luchtvaartwereld uitgenodigd voor een ontbijt.

Om half acht schoven directieleden van de KLM, drie chartermaatschappijen en Schiphol aan. Naast de bewindsvrouw prikte directeur J. Weck van de Rijks Luchtvaart Dienst (RLD) een vorkje mee. Onderwerp van gesprek: het Schiphol-debat dat twee uur later in de Tweede Kamer zou plaatsvinden.

De VVD-minister had iets goed te maken. Deze zomer joeg haar departement, en met name de RLD, de luchtvaartsector tegen zich in het harnas met vliegverboden in de nacht, en niet veel later ook in de dag. De bonzen van de airlines beschouwden dat als een dolksteek in de rug. Vanouds was de RLD een trouwe bondgenoot van Schiphol en de Nederlandse maatschappijen. KLM- en Schiphol-belang was nationaal belang. Een vliegverbod gold als broedermoord.

Na het ontbijt spoedde Jorritsma zich naar de Tweede Kamer. Haar boodschap daar was duidelijk: aantasting van de mainport-functie van Schiphol is onaanvaardbaar. Er moet alles aan worden gedaan om schade aan de luchtvaartsector te voorkomen.

Op Schiphol werd opgelucht ademgehaald. Vanavond is Jorritsma eregast op het nationale-luchthavendiner in Hilton Schiphol. Ze heeft dan net een vergadering van de ministerraad achter de rug, waarin vrijwel zeker wordt besloten overtreding van de lawaaigrenzen op de luchthaven in 1997 te gedogen.

Dat zal de stemming onder de aanwezige luchtvaartprominenten ten goede komen. De dreiging van een echte rem op de groei, ten bate van het milieu, lijkt voorlopig van de baan. 'De ruzies zijn bijgelegd. We hebben geleerd zakelijk met de conflicten om te gaan', zegt een betrokkene.

Voor ingewijden was het een onwaarschijnlijk schouwspel dat zich tussen mei en september ontrolde. In april stond al vast dat Schiphol door de snelle groei niet aan de milieuvoorwaarden kon voldoen. In plaats van doelmatige snelle ingrepen volgde een ingewikkelde competentiestrijd, waarin Schiphol en de RLD vechtend over straat rolden. Inzet: wie brengt de Nederlandse maatschappijen de impopulaire boodschap dat ook hún groei aan limieten is gebonden.

Terwijl de autoriteiten elkaar in de haren vlogen, bespeelde de luchtvaartsector onder aanvoering van Martinair-baas M. Schröder de publieke opinie. 'Als het aan Schröder had gelegen waren we demonstratief opgetrokken naar Den Haag', zegt een medewerker van Martinair. In augustus kwam de zwartepiet bij Jorritsma te liggen, toen de Haarlemse rechter besliste dat slechts de minister verboden op Schiphol mag uitvaardigen.

Het gesteggel leidde ertoe dat pas deze week, zes maanden nadat in april de dreigende overtredingen op Schiphol werden geconstateerd, de eerste voorzichtige beperkingen van kracht werden. De zomerdienstregeling kon zonder mankeren worden uitgevoerd. Dat kwam iedereen goed uit.

Een adviseur van de minister: 'Het zou teveel eer zijn daar een opzettelijke strategie achter te zoeken. Het had meer te maken met een gebrek aan ervaring. We werkten voor het eerst met de wettelijke voorschriften. Bovendien zijn de effecten van een aantal maatregelen verkeerd ingeschat. Het is beslist niet zo dat we achterover hebben gezeten tot de boel uit de hand liep, om ingrepen te traineren.'

De KLM heeft zich in de discussie over het milieu veelal op de achtergrond gehouden. Terwijl de luchthaven permanent onder vuur lag over lawaaihinder, kon de KLM in televisiespots de witte zwanen sereen en geluidloos laten landen. Die comfortabele positie was houdbaar zolang op Schiphol aan alle KLM-wensen werd voldaan. Nu voor het eerst de KLM getroffen dreigt te worden, eist KLM-baas L. van Wijk de hoofdrol.

De ruzie over de nachtvluchten had de Royal Dutch minzaam aan zich voorbij laten gaan. De nacht op Schiphol heeft niet KLM's prioriteit. De charters en vrachttoestellen vingen in die discussie de klappen op. Pas in september, toen bleek dat ook overdag in het aantal starts en landingen gesneden zou worden, haalde de juist aangetreden Van Wijk hard uit. De piekuren overdag zijn heilig voor de KLM.

Als de ingreep door zou gaan, kon men in Nederland een mainport wel vergeten, zo klaagde Van Wijk. Een tweede nationale luchthaven zou overbodig worden, aangezien de groei van Schiphol vanaf 1998 dan toch zou stagneren. Nog vóór de halvering van de bewegingen in de spitsuren bekend werd gemaakt, zat Van Wijk met directeur H. Smits van Schiphol in het 'torentje' van premier Kok, om die te overtuigen van de enorme schade die een stop zou aanrichten.

De boodschap kwam over. 'Wij hebben altijd gezegd: dit wordt pas echt een maatschappelijk en politiek onderwerp, als de KLM wordt geraakt', zegt een medewerker van de luchthaven.

De KLM, met in zijn kielzog de hele luchtvaartsector, wilde dat de overschrijdingen van de milieugrenzen op Schiphol dit jaar worden gedoogd. Vanaf 1998 moeten die limieten flexibel worden gehanteerd, zodat de voorspelde groei van zo'n 8 procent per jaar kan worden gerealiseerd. Liefst groeit KLM tot in eeuwigheid door op Schiphol. Maar als het niet anders kan, moet de luchthaven maar worden verplaatst.

Om KLM's boodschap luid over te brengen, heeft Van Wijk D. Istha ingehuurd, oud-voorlichter van de PvdA. De verdeelde PvdA speelt een cruciale rol in de besluitvorming rond Schiphol, nu en tijdens de verkiezingsstrijd volgend jaar. Schiphol heeft als adviseurs J. van Ingen Schenau en D. Benschop in dienst. Samen met Istha waren zij in 1994 verantwoordelijk voor de PvdA-campagne 'Kies Kok.'

Sinds de KLM zich met het volle gewicht in de strijd heeft geworpen, staat Schiphol hoog op de politieke agenda. De luchthaven werd een hoofdpunt tijdens de algemene beschouwingen en D66 maakte als eerste ruimte voor groei in het verkiezingsprogramma. Critici maken zich zorgen over deze ontwikkeling. De politiek laat zich al te makkelijk meeslepen door de onvolwassen jammerklachten van de luchtvaartmaatschappij, menen zij. Bedrijven als Hoogovens en Akzo, die in minstens even vervuilende sectoren opereren als de KLM, staan veel meer open voor milieumaatregelen, vindt F. de Zeeuw, voorzitter van de Commissie Geluidhinder Schiphol (CGS) en milieugedeputeerde van de provincie Noord-Holland.

Volgens een analist op Schiphol blijft de KLM voorlopig synoniem met de nationale trots en houdt zij voorlopig een sterke invloed op de politiek. De Zeeuw denkt echter niet dat KLM Jorritsma in zijn zak heeft. Hij heeft er alle vertrouwen in dat de minister zich volwassener zal opstellen dan de luchtvaartmaatschappijen. Volgend jaar zal zij zich aan haar woord houden en overschrijding van de normen niet gedogen, denkt De Zeeuw. Maar dat zei zijn commissie een aantal weken geleden ook al over 1997.

Meer over