Econoom prof. Wolfson bepleit contract met iedere werkloze 'Iedereen die kan, zal werken'

In 2020 zullen bij ongewijzigd beleid zes miljoen werknemers met elkaar zes miljoen uitkeringtrekkers moeten onderhouden. Het werkende deel van de bevolking veroudert....

Van onze verslaggeefster

Jose Smits

DEN HAAG

Twee grote zorgen had prof. dr. Dik Wolfson toen hij het rapport schreef Van verdelen naar verdienen. 'De eerste is dat we tegen de euforische stemming ingaan. Iedereen prijst ons poldermodel. Men heeft hier blauwe plekken van het zichzelf op de rug slaan. En toch moeten we het probleem van de geringe arbeidsparticipatie levend krijgen. De andere zorg is dat als de ernst van het probleem wel doordringt, iedereen roept over de aangedragen oplossing: ''Activeren? O, dat doen we al''. Wolfson op wanhopige toon: 'Dat is absoluut niet zo.'

Het nieuwste rapport van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid schetst de vergrijzing van de beroepsbevolking in combinatie met veranderingen op de arbeidsmarkt als bedreiging voor de betaalbaarheid van het sociale zekerheidsstelsel. Wolfson: 'Het wordt onderschat wat er nu al op ons afkomt. De naoorlogse babyboom wordt nu 50, 55 jaar. De geschiedenis leert dat dat een gevaarlijke leeftijd is om aan het werk te blijven. Het zijn mensen met relatief weinig scholing, in de eindfase van hun loopbaan in een omgeving die concurrerender wordt.

'Er worden hoge eisen gesteld aan inzetbaarheid, productiviteit, flexibiliteit en kennisniveau van werknemers. Zonder nader beleid zet het patroon van uitstoot van jongere ouderen voort. En omdat het nu om de bubble in de demografie gaat, tikt dat aan.'

De internationale concurrentie zet het bedrijfsleven en arbeidsmarkt onder grote druk. Het zijn externe factoren die de sociale bescherming kunnen aanvreten. Maar de rot zit volgens Wolfson ook van binnen. 'Het huidige stelsel gaat uit van vaste categoriën. Van standaardleefvormen zoals samenwonen of alleenstaand; van een standaardarbeidsdag en standaardloopbaan. We weten allemaal allang dat dat niet meer zo is. Alleen het stelsel weet het nog niet.'

Het mooie bij de bedreigingen is dat de uitgangpositie goed is. De banengroei in Nederland is sterker dan in alle andere Europese landen. Wolfson: 'Dankzij de vakbeweging die jarenlang heroïsch lonen matigde.' De arbeidsmarkt is flexibel. Werknemers wisselen hier net zo vaak van baan als in de Verenigde Staten en het aandeel flexibele arbeidscontracten is groeiend. De euforie daarover mag van Wolfson ook wel, als die maar een nuttig vervolg krijgt. 'We noemen het een window of opportunity, een adempauze waarin Nederland de rust krijgt die andere Europese landen niet gegund is.'

De WRR kiest voor een stelsel dat luxe oogt: met volledige koppeling van de uitkeringen aan de loonontwikkeling, het voorwaardelijk verhogen van de bijstand en het ongedaan maken van de bezuinigingen op de WAO. Om dat allemaal te betalen bij een groeiende AOW-last is het nodig om de arbeidsparticipatie drastisch te verhogen. Iedereen die kan, zal werken.

Wolfson: 'We zijn een rijk land en we kunnen ons hoge lonen permitteren. Als dat kan, waarom zouden we dan lage uitkeringen willen? Dat ligt niet in de rede tenzij het moet.

'De radicaliteit van ons voorstel zit hem in de activering en het op resultaat afrekenen. Wij willen dat met iedere werkloze een contract wordt afgesloten. Van dat contract maken beide partijen serieus werk. De arbeidsbemiddelaar schat in wat de mogelijkheden zijn bij elk individu, of scholing nodig is, of er tijdelijke of structurele subsidie nodig is en er wordt een zoekperiode afgesproken. Wie zich niet aan de afspraken houdt, verliest zijn uitkering.

'We moeten afrekenen op resultaat; dat geldt voor alle betrokken partijen, óók voor de gevalsbehandelaar. Je kunt geen garantie op succes claimen, maar je kunt arbeidsbemiddelaars afrekenen op statistische resultaten. Al het bij de één vaak lukt en de ander haalt nooit succes, dan weet je genoeg.

'Werkgevers kunnen niet ongelimiteerd werkzoekenden met subsidie claimen. En als de minister wil dat vreemdelingen inburgeren en hij bezuinigt vervolgens op budgetten daarvoor, dan moet ook hij worden aangesproken.

'Sociale diensten hebben nu al de opdracht werklozen te activeren, maar de praktijk is dat de meeste mensen in de bak liggen te schimmelen. Er is een omslag merkbaar. Men wil anders, maar het komt niet op gang. De uitzendbranche springt in het gat. Randstad sloot onlangs een contract met de suikerindustrie, waar 10 procent van de werknemers overtollig is. Het bedrijf garandeert werk voor minimaal 80 procent van het oude salaris, meer dan wat de WW biedt. Binnen twee jaar worden ze naar vast werk bemiddeld en als het niet lukt, krijgen ze een dienstverband bij het uitzendbureau. '

Wolfson krijgt klachten van medewerkers bij publieke organisaties die wel anders willen, maar zeggen niet te mogen. 'Ik ben geneigd ze te geloven. In de sociale zekerheid is alles ingeperkt en aan regels gebonden. Uit angst dat we mensen benadelen, wordt iedereen op het procrustesbed gelegd. De crux is dat je ongelijke gevallen in gelijke mate ongelijk behandelt. De arbeidsbemiddelaar moet de vrijheid krijgen zijn inschattingen te maken per individu en daarnaar te handelen.'

Willekeur ligt op de loer? Wolfson trekt een vergelijking met het onderwijs en de gezondheidszorg: 'In het onderwijs is het geaccepteerd dat een docent alleen de tentamencijfers bepaalt. In de gezondheidszorg is het volkomen geaccepteerd dat de arts zijn diagnose stelt en een besluit neemt. Waarom niet bij arbeidsbemiddeling? '

Wolfson heeft geen moment overwogen in zijn studie voor de volgende eeuw, het basisinkomen te betrekken. 'Ik begrijp de pleidooien voor een arbeidsloos inkomen niet. We moeten het draagvlak voor sociale bescherming in stand houden. Wie niet wil werken, hoeft een ander niet op te laten draaien voor de kosten. Ik krijg de kriebels van het verhaal dat er steeds minder waardering is voor zorgtaken. Waarom houden vrouwen op met werken of beginnen ze er niet aan als ze kinderen hebben? Omdat er zoveel gesodemieter is met de opvang van kinderen. Want de school gaat om drie uur 's middags dicht en als de leerkrachten atv hebben, worden de kinderen naar huis gestuurd. Een basisinkomen verleidt vrouwen hun baan op te geven. Het is een fuik. Waar dat toe leidt, laten prachtige voorbeelden uit de wereldliteratuur ons zien.'

Meer over