De toekomst glinstert het Richtersveld toe

Het Richtersveld, een uithoek van Zuid-Afrika, heeft weer toekomst. De oorspronkelijke bewoners hebben recht op de bodemschatten. Maar dat schept ook problemen....

Een drankwinkel, een paar autowrakken, rijen troosteloze huisjes, en zand, veel zand. Wie na tientallen kilometers hobbelen over een onverharde weg Eksteenfontein binnenrijdt, moet een goed humeur bezitten.

Dit is het Richtersveld, een uithoek van de door zijn lege uitgestrektheid zowel barre als wonderschone Noord-Kaapprovincie. Een paar honderd vierkante kilometer zand, stenen en heuvels, waarin verstopt een handvol dorpen met namen als Eksteenfontein en Lekkersing. Er wonen een paar duizend mensen, afstammelingen van de eerste bewoners van Zuid-Afrika, de Nama. Armoede, isolement, drugs en drankzucht tekenen het dagelijks leven - swaarkrij, zoals de Richtersvelders het zelf noemen. Lijden, afzien, ploeteren.

Maar sinds kort is er wat veranderd. 'We hebben weer hoop dat het beter wordt', zegt Ivan Cloete, een bouwopzichter die met een ploegje mannen en vrouwen een paar kleine cottages bouwt die toeristen naar het dorp moeten lokken. Maar het is niet het vooruitzicht van toeristen dat de gezichten heeft doen opklaren. Het zijn de diamanten, waar het Richtersveld zo rijk aan is.

Dankzij een unieke uitspraak van het Constitutionele Hof kunnen de bewoners van de streek aanspraak maken op de bodemschatten in de grond van hun voorvaderen. Het hof bepaalde in oktober dat de Richtersvelders vanaf 1927 van hun rechten zijn beroofd. Toen legde het diamantwinningsbedrijf Alexkor een claim op de diamantvelden, in 1930 gevolgd door een ander bedrijf, Transhex. De velden van de bedrijven liggen in gebied dat sinds mensenheugenis traditioneel aan de Nama (ooit beter bekend als de Bosjesmannen) toebehoorde.

Het is nog onduidelijk wat de gevolgen hiervan zijn voor andere landclaims. De regering werkt al jaren aan een landhervormingsprogramma, dat de erfenis van de apartheid - de meeste goede grond in handen van een slordige zestigduizend blanke boeren - op ordelijke wijze moet corrigeren. De aankoop van blanke grond ligt na een langzame start volgens de regering nu aardig op schema, al moeten nog duizenden claims worden afgewerkt.

De diamantvelden, in een onherbergzame uithoek van het land gelegen, lijken vooralsnog een buitenbeentje. Pikant is wel dat Alexkor een staatsbedrijf is, en dat de regering van president Thabo Mbeki de aanspraak van de Richtersvelders op de diamantvelden afwees.

Dit in weerwil van het algemene beleid van de regering om niet-blanke Zuid-Afrikanen door voorkeursbehandeling en quota meer economische macht te geven, als compensatie voor de marginalisering onder de apartheid.

Het ANC wil de diamantmijn, die na jaren van verlies sinds vorig jaar weer winst boekt, privatiseren en de meerderheid van de aandelen verkopen aan nieuwe zwarte spelers in de diamantsector. Maar de Richtervelders, arm, verdeeld en zonder noemenswaardige politieke connecties, zaten daar niet bij. Een gegadigde die wel hoge ogen gooit is een firma waar de vrouw van de minister van Staatsbedrijven Jef Radebe de scepter zwaait.

Het vonnis is in twee opzichten een tegenslag voor Radebe. Het hof maakte ook korte metten met zijn argument dat de Nama geen recht hebben op de delfstoffen in hun grond, omdat de rechten op delfstoffen volgens de regering altijd aan de staat behoren.

De zwarte gegadigden voor Alexkor - behalve mevrouw Radebe is ook mijnaandeelhouder en ANC-kopstuk Tokyo Sexwale in de markt, via zijn aandeel in Transhex - zullen een deal moeten sluiten met de lokale gemeenschap. Dat kan volgens deskundigen in de vorm van royalty's, door een deel van de aandelen aan een gemeenschapstrust te geven, en door meer lokale banen te scheppen. De onderhandelingen hierover zijn nog niet echt op gang gekomen. Wel heeft Transhex al laten weten dat het bij overname van Alexkor graag een 'joint venture' met de Richtersveldgemeenschap wil opzetten.

In principe behoren de vier vergeten dorpen in de diamantvelden bij de grens met Namibië nu opeens tot de welgestelde dorpen van Zuid-Afrika. Dat lijkt een zegen, maar de nieuwe rijkdom - niemand weet nog om hoeveel het gaat, maar het loopt in de miljoenen - geeft ook nieuwe zorgen. 'We moeten het geld goed gaan besteden, niet gaan verkwisten', mijmert opzichter Cloete.

Hij heeft er wel vertrouwen in dat het dorpscomité dat de claimprocedure jaren geleden begon de sterke benen heeft om de weelde te dragen. 'We moeten naar de toekomst kijken, er mag geen onderlinge ruzie komen.'

Het comité zal er ook goed op moeten letten dat niemand er met het geld vandoor gaat, zoals eerder gebeurde met fondsen die de Alexkor-mijn beschikbaar had gesteld om een verzamelgebouw voor kleine bedrijven te beginnen. Een reusachtig betonnen skelet in het centrum van Eksteenfontein herinnert aan dit pijnlijke voorval.

In het gemeenschapshuis van het dorp (ook een schenking van de diamantmijn) blijven de vrouwen van de textielwerkgroep, die T-shirts drukken voor het naburige Richtersveld nationaal park, er nuchter onder. Een paar opgeschoten jongens die op straat rondhangen, mogen roepen dat ze nu dromen van snelle auto's en een gemakkelijk leven, de vrouwen weten wel beter.

'We willen dat de weg naar ons dorp eindelijk eens wordt geasfalteerd. Nu word je gesloopt op die weg, met al die kuilen en het stof', zegt Sophia. Instemmend geknik. En er moet een goede school komen in het dorp, zodat de kinderen niet meer ver weg moeten voor hoger onderwijs.

'Een universiteit', stelt Sophia voor. 'De Richtersveld-universiteit, zodat onze mensen zich hier kunnen ontwikkelen en blijven.' En als dat een tikje te ambitieus is, in ieder geval een goede schoolbus, kwijtschelding van schulden en meer studiebeurzen voor de dorpsjeugd. 'Kom over tien jaar maar eens terug hier. Je zult ons dorp niet meer herkennen.'

Glinsterende ogen. De Richtersvelders hebben weer vertrouwen in de toekomst.

Meer over