De Onderneming

De oudste boekwinkel van ons land – en misschien wel van de wereld – zoekt een nieuwe eigenaar

Vincent Stumpel, eigenaar van Het Boekhuis in Workum. Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle
Vincent Stumpel, eigenaar van Het Boekhuis in Workum.Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle

Een oudere boekhandel heb je in Nederland niet, en met zijn geschiedenis van een dikke driehonderd jaar zou Het Boekhuis in het Friese Workum ook zo maar de oudste van de wereld kunnen zijn. Maar ook het voortbestaan van dit monument staat op de tocht.

De kat was ziek, daar begon het mee. Boekhandelaar Vincent Stumpel (67) en zijn vrouw Mieke hadden zich verheugd op een trektocht door Duitsland met de camper, maar door het ziekbed van hun harige huisgenoot brachten ze de zomervakantie van 2016 thuis door in het schilderachtige Elfstedenstadje Workum. Het voordeel was dat Stumpel nu eindelijk tijd had om uit te vissen hoe ver de wortels reikten van zijn boekwinkel in de door patriciërswoningen met trap-, klok- en tuitgevels omrande hoofdstraat van Workum.

‘Mevrouw Gaastra had ons altijd verteld dat de winkel heel oud was, maar hoe oud precies wisten we niet’, zegt Stumpel over de vorige eigenaar, Engelien Gaastra-Van Lith (1919-2009), van wie de destijds 28-jarige zoon uit een Hoorns geslacht van boekhandelaren de zaak in 1981 had overgenomen. Wat Stumpel en de zijnen aantroffen tijdens hun speurtocht door de Friese archieven overtrof hun stoutste verwachtingen. Ze duikelden onder meer een 18de-eeuwse hypotheekakte op, waaruit bleek dat zijn boekwinkel minstens terugging tot 1719, het jaar dat Daniel Defoe’s klassieker Robinson Crusoe verscheen, de troepen van tsaar Peter de Grote de Zweedse oostkust plunderden en in Augsburg ene Leopold Mozart het levenslicht zag, de vader van Wolfgang Amadeus.

Uit de mist van de geschiedenis doemde de Workumse drukker en boekhandelaar Petrus Olingius (1695-1750) op, via wiens kinderen Melchizedek, Fokeltie en Simonides een directe lijn loopt langs in totaal acht verschillende eigenaren, met Vincent Stumpel voorlopig als de laatste. Het etablissement van de familie Olingius ligt op een steenworp afstand van de pijpenla waar de Workumers van nu terecht kunnen voor bijvoorbeeld de door Stumpel warm aanbevolen thrillers van Anya Niewierra of de succesboeken van Hylke Speerstra, ‘de kroniekschrijver van Friesland’, zoals Geert Mak hem ooit noemde.

Weinig opgeschoten

‘In 300 jaar zijn we amper 150 meter opgeschoten’, zegt Stumpel terwijl hij op de Merk staat, het historische marktplein van Workum waar de terrasgangers zich begin van de middag aan de zon laven. ‘Van het pand waar nu Hotel De Gulden Leeuw zit ging het naar de winkel daartegenover, waar nu schoenenwinkel Wouda gevestigd is, en van daaruit, na een brand begin 20ste eeuw, naar ons huidige adres.’

Stumpels vrouw Mieke tovert wat 18de-eeuwse paperassen tevoorschijn van de familie Olingius, zoals een ‘Reglement van Regeringe voor de stad Workum’, waarin de vroede vaderen in eindeloos meanderende zinnen verordonneren dat magistraten het alleen voor het zeggen krijgen in het stadje als ze minstens een huis van 500 gulden bezitten en ‘de waare Gereformeerde Religie’ belijden. ‘Ze drukten allerlei reglementen’, vertelt Stumpel: ‘voor de burgerwacht, de schutterij, de wagenmakers.’

Met zijn respectabele geschiedenis van minstens 302 jaar mag Het Boekhuis zich de oudste winkel van Friesland noemen, en een van de oudste winkels van heel Nederland, vertelt Stumpel, wiens Boekhuis zich van koning Willem-Alexander inmiddels ook ‘Hofleverancier’ mag noemen. ‘Ik weet niet of er ergens in Nederland nog een oudere boekwinkel bestaat, ik ken in elk geval geen oudere.’

Sterker nog, volgens het Guinness Book of Records is het Lissabonse Livraria Bertrand verreweg de oudste nog actieve boekwinkel ter wereld. Maar Livraria Bertrand stamt uit 1732, toen de bibliofielen van Workum zo’n tweeduizend kilometer noordwaarts al zeker dertien jaar de firma Petrus Olingius frequenteerden. Dus misschien is het Guinness Book of Records aan een nieuwe editie toe.

Lucinda Riley

In de veertig jaar dat Stumpel de scepter zwaait over de stokoude boekhandel is het vak waarschijnlijk sneller veranderd dan in de eeuwen daarvoor. ‘Het is nu veel minder makkelijk dan dertig, veertig jaar geleden. Je hebt die bekende firma, die blauwe ja – die kaapt een heleboel klandizie weg.’ Stumpel schat dat zijn omzet door de populariteit van Bol.com zeker met een kwart is gedaald. ‘Maar je ziet het ook aan de enorme kaalslag onder boekhandels. Wij zijn zo langzamerhand een van de laatste boekwinkels hier in de regio.’

Buiten de concurrentie van Bol.com leverde de coronapandemie nog eens een omzetdaling van 75 procent op, vertelt Stumpel. ‘Sinds corona bezorgen we zelf ook boeken. Mieke en ik hebben honderden kilometers gereden om boeken af te leveren – in Stavoren, Balk, Hindeloopen, noem maar op.’

Opvolger

Ondanks Bol en corona was het niet alleen maar kommer en kwel de laatste jaren. Dat was bijvoorbeeld te danken aan de onlangs overleden Lucinda Riley, wier boekenserie De Zeven Zusters ook in Workum een duizelingwekkend succes was. ‘De Zeven Zussen, die zijn met gigantische stapels de deur uitgegaan. Ik heb nog nooit zo’n klapper meegemaakt als de boeken van Riley, daar heb ik er echt duizenden van verkocht.’

Werkneemster in Het Boekhuis te Workum. Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle
Werkneemster in Het Boekhuis te Workum.Beeld Ines Vansteenkiste-Muylle

Mocht het Guinness Book of Records Het Boekhuis inderdaad tot oudste boekhandel ter wereld willen bombarderen, dan mogen ze wel een beetje vaart maken, want de inmiddels aow-gerechtigde Stumpel begint zo langzamerhand naar zijn pensioen te verlangen. ‘Kun jij misschien laten doorschemeren in je artikel dat ik op zoek ben naar een opvolger?’, vraagt Stumpel terwijl hij een sigaar rookt in de achtertuin van zijn pal tegenover de winkel gelegen woning.

‘Ik kan het niet over mijn hart halen om de tent te sluiten. Ik heb hier veertig jaar gewerkt, en dan zou er helemaal geen boekwinkel meer zijn in Workum, dus daar heb ik moeite mee. Kijk, de slager hier loopt tegen de 80, maar zo lang wil ik niet doorgaan. Ik heb ook een filiaal in Bolsward, daar zijn nog wel kopers voor te vinden, maar in Workum is dat tot nu toe lastig. Dus als je dat op een beetje nette manier in het artikel kunt zetten.’

Bedrijf: Het Boekhuis

Waar: Workum

Sinds: 1719

Aantal werknemers: 11

Jaaromzet: 1 miljoen euro

Meer over