De onttovering van een wereldimperium

IN ZIJN MEMOIRES vertelt de nu 76-jarige Albert Heijn hoe zijn vader zaliger bij voorkeur in gele stofjas door de tochtige fabrieken dwaalde. Zelfs als hij op kantoor zat, ontging hem niets.

'Hé, de chocoladeconche staat stil', zei hij dan. Of hij hoorde ergens een deegmachine uitvallen. 'Hij kon je in alle rust op een mooie erwt wijzen die op een sorteertafel lag: ''Kijk, dat is nou een mooie erwt''', herinnert zijn zoon zich teder. Maar de ondernemer in ruste koos deze week heel wat minder liefdevolle woorden. 'Zwaar verneukt' voelt de oude Heijn zich, nu is uitgekomen dat Ahold-dochter US Foodservice een half miljard dollar te veel winst heeft geboekt over 2001 en 2002. In de VS wordt de boekhouding van Foodservice grondig herzien. In Argentinië stapte donderdag de vierkoppige directie van Aholds supermarktketen Disco op. Het belang in het Scandinavische ICA Ahold wordt voortaan niet volledig, maar voor de helft in de cijfers meegenomen.

Het Zaanse boekhoudschandaal is het meest ernstige, maar zeker niet het eerste voorbeeld van falend topmanagement in de polder. Vol zelfvertrouwen kochten ondernemingen als Ahold, Getronics en Numico de laatste jaren de halve wereld op. Prooien waren er te kust en te keur, op de beurs en bij banken klopten ze nooit vergeefs aan voor extra eigen of vreemd vermogen. Zo expandeerde Ahold onder leiding van Cees van der Hoeven naar vier continenten met meer dan vijftig winkelketens, groeide de omzet onder zijn leiding van 12 naar 67 miljard euro, en vervijfvoudigde de winst.

'De wereld was maakbaar, maar dat was slechts toeval', stelt directeur Harry Starren van de Baak, het management-centrum van de ondernemersorganisatie VNO-NCW. 'Als een dobbelaar drie keer zes gooit, denkt hij ook dat zijn hand meewerkt.' Volgens Starren hebben veel managers last van de illusion of control - tót het misgaat. 'Ze zijn dan niet de controle kwijt, die controle hebben ze nooit gehad.'

Dat geldt ook voor voedingsmiddelenbedrijf Numico, dat drie jaar geleden 1,8 miljard dollar neertelde voor de Amerikaanse vitamineproducent Rexall Sundown. Kort na de overname kromp het marktaandeel van Rexall en slonk de koers van Numico 'tot een hondenfooi', zoals bestuursvoorzitter Van der Wielen het verwoordde. Volgens hem waren de financiële tegenvallers 'de schuld van de laksheid van het topmanagement' van Rexall, dat na de overname 'stinkend rijk en onvoorstelbaar lui' was geworden.

Die constatering kwam te laat. Achttien Amerikaanse bestuurders werden op staande voet ontslagen, maar Nederlandse managers konden de verliezen niet meer stelpen. Onlangs heeft Numico zijn dochter weer in de etalage gezet. De miskoop heeft Van der Wielen de kop gekost.

Ook Getronics verslikte zich in een veel te duur bedrijf. De automatiseerder zucht onder de hoge schulden door de aankoop van Wang (1,7 miljard euro). Een reddingsoperatie is in volle gang, de bestuurders Peter van Voorst en Jan Doctor werden vorige week de laan uit gestuurd.

Zijn het dan inderdaad vooral overmoed en ijdelheid die voormalige beursfavorieten de das omdoen? Over Van der Hoeven wordt gezegd dat hij een ego heeft 'zo groot als het gebouw waarin hij werkt'. Het allergrootste supermarktconcern ter wereld hoefde Ahold niet te worden, zei Van der Hoeven ooit in een interview, maar 'in de topdrie', dat leek hem wel wat. Tientallen overnames deden hij en financieel directeur Michiel Meurs, vaak miljarden euro's groot.

'Het is allemaal grootheidswaanzin', beweert Jaap van Ginneken, expert op het gebied van massapsychologie en crisismanagement. 'Nederlandse bedrijven willen met de grote jongens meespelen, liefst door acquisities overzee, maar de basis van polderbedrijven is daarvoor een slag te klein, vanwege hun bescheiden thuismarkt.'

Volgens Van Ginneken zijn sommige topbestuurders zodanig bejubeld, 'dat die mensen denken dat ze écht geweldig zijn. Ze vergeten dat de helft van alle fusies - juist door cultuurverschillen - mislukt.'

Ten onrechte denken veel topmanagers dat ze alle risico's onder controle hebben. Van Ginneken bekritiseert de mantra van elke manager en adviseur: meten is weten, weten is voorspellen, voorspellen is beheersen.

'Dat berust op een illusie. Om processen écht te beheersen, moet je kijken ook naar paradoxen en dilemma's. Het gangbare denken is te simplistisch. Dagelijks zullen er betrokkenen zijn die de cijfers masseren, slechts een enkele keer groeit het uit tot nationale ramp.'

Toch haasten ondernemingen zich te zeggen dat Ahold-achtige taferelen bij hen uitgesloten zijn. Zo roemde Heineken-bestuursvoorzitter Thony Ruys donderdag de terughoudende strategie en de behoedzame financiering van zijn concern.

Ruys' collega bij Unilever, Antony Burgmans, gaat prat op de conservatieve overnamestrategie van zijn voedings- en wasmiddelenconcern. Sterker nog: hij verafschuwt 'trofee-voorzitters die zichzelf neerzetten alsof ze in hun eentje de hele onderneming aansturen en tot grote hoogten hebben opgedreven'. In de Volkskrant pleitte hij onlangs nadrukkelijk voor terugkeer van 'grijze muizen' aan de top.

Directeur Starren van de Baak vergelijkt hun opkomst en ondergang met de Griekse tragedies, met de val van Icarus die naar de zon wilde vliegen. 'Het is het verhaal van het menselijk tekort, je volgt het grimlachend. Achteraf roept iedereen: dit moest een keer mis gaan. Maar ja: visie is wat achteraf juist was.'

Want toen de bomen bij Ahold, Getronics en Numico nog tot in de hemel reikten, werden hun inmiddels afgetreden bestuurders door vriend en vijand op handen gedragen. Starren: 'De maakbaarheid werd aan hen toegeschreven, de onttovering ook. De Watersnoodramp van 1953 zouden we anno 2003 niet meer accepteren als Gods hand. Tegenwoordig zouden we vragen wie de had verzuimd de dijken te verhogen en het aftreden van de minister-president eisen.'

Waarmee hij niet gezegd wil hebben dat bestuurders als Van der Hoeven en zijn financiële linkerhand Meurs geen blaam treft. 'Ze blijven eindverantwoordelijk en ze werden daar ook vorstelijk voor betaald.'

Al te eerzuchtige raden van bestuur landen weer met beide benen op de grond. Maar het herstellen van vertrouwen - bij beleggers, klanten, personeel en toeleveranciers - zal 'de Aholds' maanden, zo niet jaren kosten. Een fraaie beurskoers lijkt verder weg dan ooit: was Ahold eind vorige week nog 9 miljard euro waard, gisteravond was daar nog een schamele 3,25 miljard van over. Tegen het concern zijn in vijf dagen tijd twaalf procedures aangespannen wegens fraude, voorkennis of misleiding.

Het is een pijnlijke affaire waar ook andere ondernemingen schade van ondervinden. 'Je weet dat zoiets de reputatie van het bedrijfsleven ernstig schaadt', zei Burgmans van Unilever over schandalen als die bij Enron en Worldcom. 'De goeien moeten onder de kwaaien lijden.'

De overmoedigen zullen hun managementstijl aanpassen, verwacht Harry Starren. 'Na het blinde geloof in de maakbaarheid komt de ontgoocheling en de bescheidenheid. Er komt meer collectief leiderschap, bedrijven zullen minder hoge verwachtingen scheppen naar de buitenwereld. Je ziet nu al minder winstwaarschuwingen - niet omdat het alweer zoveel beter gaat met de economie, maar omdat bedrijven minder voorspellingen hebben gedaan. Maar vroeg of laat keert het tij opnieuw, en zal de illusion of control weer zijn tol eisen.'

Van Ginneken: 'Het blijft curieus dat Ahold, toch een serieuze kruidenier, zich zó'n oor heeft laten aannaaien.'

Meer over