InterviewFabrieken

De Jekyll-en-Hyde-achtige geschiedenis van onze fabrieken: ongelukken en zelfmoordpogingen maar ook welvaart

Fabrieken hebben gigantisch lijden veroorzaakt én onze welvaart helpen verhogen.

Zelfmoordnetten bij een gebouw in Longhua, alias ‘Foxconn City’, het fabrieksterrein van Foxconn in het Chinese Shenzhen.   Beeld Bloomberg via Getty Images
Zelfmoordnetten bij een gebouw in Longhua, alias ‘Foxconn City’, het fabrieksterrein van Foxconn in het Chinese Shenzhen.Beeld Bloomberg via Getty Images

De vangnetten van Foxconn, daar begon het mee voor de New Yorkse fabriekshistoricus Joshua Freeman. Acht jaar geleden haalde de fabrikant het wereldnieuws om de golf van zelfmoorden onder lopendebandwerkers in de kolossale Foxconnfabriek in het Chinese Shenzhen. Het ene moment zaten ze nog in witte stofjassen iPhones van Apple of inkjetprinters van Hewlett-Packard in elkaar te zetten, het andere moment sprongen ze hun dood tegemoet vanaf een van de asgrauwe gebouwen van ‘Foxconn City’.

Alleen al in 2010 waren er achttien zelfmoordpogingen, waarvan zeker veertien met fatale afloop. Nog eens twintig arbeiders konden net op tijd naar beneden worden gepraat. De zelfmoorden waren een wanhoopskreet tegen de geestdodende arbeid, de 12-urige werkdagen – soms dertien dagen aan een stuk – en het moordende tempo waarin de iPhone-onderdelen over de lopende band roetsjten. En dan waren er nog de overvolle slaapzalen, het verplichte zwijgen tijdens het werk en de vernederingen door hun superieuren, zoals na een foutje urenlang in de houding moeten staan als een soldaat.

De wijze waarop Foxconn de zelfmoorden een halt probeerde toe te roepen, haalde ook het wereldnieuws: via gebedssessies met boeddhistische monniken, of door arbeiders een verklaring te laten ondertekenen waarin ze beloofden zich niet van het leven te zullen beroven. Maar het bekendst werden de netten die Foxconn langs zijn fabrieksgebouwen spande om springers op te vangen. ‘Netten!’, zegt Freeman. ‘Je verzint het niet! Het spannen van anti-zelfmoordnetten leek nogal op symptoombestrijding, alsof Foxconn de onderliggende problemen niet wilde aanpakken.’

De Foxconn-zelfmoorden waren Freemans inspiratiebron voor een boek over de wereldgeschiedenis van de fabriek: van de allereerste fabriek in het Engelse Derby, precies 300 jaar geleden gebouwd, tot nu. Het onlangs verschenen Behemoth: a History of the Factory and the Making of the Modern World is daarvan het resultaat, lovend besproken in onder meer The New York Times en The Guardian. Foxconn is het zoveelste voorbeeld van het Jekyll-en-Hyde-achtige karakter van de fabriek, zegt Freeman (1949), hoogleraar geschiedenis aan de City University of New York.

‘Op de korte termijn hebben fabrieken gigantisch lijden veroorzaakt – kinderarbeid, gezondheidsschade, gruwelijke fabrieksongelukken, et cetera. Op langere termijn hebben ze onze welvaart helpen verhogen. Maar die welvaart was wel gebaseerd op uitbuiting. Het feit dat we in onze broekzak een soort supercomputer hebben, danken we aan Chinese arbeiders die voor weinig geld een moeilijk leven hebben in een fabriek. Die twee kanten zijn er altijd geweest aan de fabriek: enerzijds de verbazingwekkende gave om op grote schaal spullen te produceren, en anderzijds de uitbuiting van arbeiders.’

Twee kinderen aan het werk in 1909 in de Amerikaanse katoenfabriek Bibb Mill in Macon, Georgia. Kinderen waren onder meer populair bij de eigenaren van spinnerijen, omdat ze met hun kleine vingers makkelijk katoendraden konden ontwarren als de machines vastliepen. Beeld Getty Images
Twee kinderen aan het werk in 1909 in de Amerikaanse katoenfabriek Bibb Mill in Macon, Georgia. Kinderen waren onder meer populair bij de eigenaren van spinnerijen, omdat ze met hun kleine vingers makkelijk katoendraden konden ontwarren als de machines vastliepen.Beeld Getty Images

Marx meende dat de ellende van arbeiders onlosmakelijk verbonden was met de fabriek, terwijl zijn liberale tijdgenoten voorspelden dat de schaduwzijden tijdelijk waren. Wie heeft er gelijk gekregen?

‘Allebei, in zekere zin. Fabrieken zijn veel veiliger dan vroeger; je zult tegenwoordig niet zo snel meer met je arm in een machine vast komen te zitten. Maar we moeten het ook niet mooier maken dan het is: veel fabriekswerk is afmattend en saai. Mensen verliezen bovendien vaak uit het oog hoezeer onze vrije markt is gecreëerd met behulp van onvrije arbeid. Denk aan de kinderen uit de Britse armenhuizen die verplicht in de textielfabrieken moesten ploeteren. Zonder de dwang van de staat hadden de fabrieken niet kunnen overleven. In de eerste fabrieken waren er wetten die arbeiders verboden hun baan op te zeggen. Het was een misdaad om de fabriek te ontvluchten. En dan heb ik de slaven op de Amerikaanse katoenplantages nog niet eens genoemd. Zonder hen was de textielfabriek, hét model voor alle andere fabrieken, niet mogelijk geweest.’

Welke invloed heeft de uitvinding van de fabriek op ons gehad?

‘Een enorme invloed: denk alleen al aan milieuactivisme, arbeidscontracten, vakbonden, stakingen – allemaal begonnen met de fabrieken van de negentiende eeuw. Of aan ons gevoel voor tijd en discipline. Voor de fabriek was het noodzakelijk om grote groepen mensen zover te krijgen dat ze zich op reguliere tijden verzamelden en vervolgens taken uitvoerden in een ritme dat niet zij, maar een machine bepaalde. Dat was een enorm keerpunt in de menselijke cultuur – niet langer waren het de seizoenen en het licht die het ritme van het leven dicteerden.’

Opel-arbeiders tijdens een OR-vergadering in Bochum op 15 oktober 2004, vlak nadat het toenmalige Opel-moederbedrijf General Motors had aangekondigd dat 4.000 Duitsers hun baan zouden verliezen.  Beeld AFP
Opel-arbeiders tijdens een OR-vergadering in Bochum op 15 oktober 2004, vlak nadat het toenmalige Opel-moederbedrijf General Motors had aangekondigd dat 4.000 Duitsers hun baan zouden verliezen.Beeld AFP

Hebben fabrieken de toekomst?

‘Fabrieken zullen nog wel een poosje onder ons zullen zijn. Alleen hebben ze het nadeel dat ze steeds verhuizen naar waar de arbeid het goedkoopst is. Een fabriek houdt het vaak maar een paar generaties uit op dezelfde plek voordat de kosten van arbeid en het land te hoog worden. Je ziet aan steden als Detroit en Flint, Michigan welke ravage er overblijft als fabrieken hun deuren sluiten. Met de fabrieken is ook het hart uit die gemeenschappen verdwenen.’

Zijn robots een bedreiging of verlossers?

‘Net als met fabrieken kunnen ze allebei zijn – een bron van lijden en van succes. Waarom zouden we mensen laten wegkwijnen in monotoon werk als een machine het beter kan? Maar als robots onze inkomens omlaag gaan drukken, zijn ze het begin van veel ellende. Tegelijkertijd denk ik dat de angstverhalen over robots een tikkeltje prematuur zijn. Je ziet het aan nieuwe opkomende fabrieken in landen als Ethiopië en Cambodja. Dat gaat veelal om niet-geautomatiseerd werk. Waarom zou je investeren in dure robots als je goedkope krachten kunt inhuren?’

Robotarmen aan het werk op 4 december 2014 in de Tsutsumi-fabriek van automaker Toyota in de gelijknamige Japanse stad Toyota.  
 Beeld AFP/Getty Images
Robotarmen aan het werk op 4 december 2014 in de Tsutsumi-fabriek van automaker Toyota in de gelijknamige Japanse stad Toyota.Beeld AFP/Getty Images

Trump en de fabrieken

Een stadgenoot van Freeman is bijna net zo’n grote fan van fabrieken: Donald Trump. Tijdens zijn verkiezingscampagne beloofde de New Yorkse vastgoedmagnaat duizenden fabrieksbanen terug te halen naar Amerika. ‘Die belofte was symbolisch gezien heel effectief. Vooral witte mannen kijken nostalgisch terug op de jaren zestig en zeventig, toen een kwart van de Amerikanen in een fabriek werkte, tegen nog geen één op de acht nu. Ze zijn niet per se nostalgisch naar hun oude banen, maar naar het gevoel dat men destijds had dat hun kinderen het nog beter zouden krijgen. Trumps voorgangers spraken af en toe ook wel over het verlies van fabrieksbanen, maar boden nooit betekenisvolle oplossingen. Ze erkenden niet hoe diep dat verlies erin hakte. Trump doet dat wel. Of hij er daadwerkelijk in zal slagen om meer fabrieksbanen te creëren, is dan weer een andere vraag.’

Lombe's Mill in Derby, gravure uit de achttiende eeuw. Beeld Getty Images
Lombe's Mill in Derby, gravure uit de achttiende eeuw.Beeld Getty Images

Dit is de allereerste fabriek

De eerste fabriek, Lombe’s Mill uit het Engelse Derby, stamt uit 1718-1721. Op het hoogtepunt telde de zijdefabriek 300 werknemers. Een astronomisch aantal destijds, want de meeste spullen werden toen nog gewoon bij mensen thuis gemaakt. Tegenwoordig werken alleen al in ‘Foxconn City’ in Shenzhen, kraamkamer van de iPhone, enkele honderdduizenden arbeiders.

Omslag van ‘Behemoth: A History of the Factory and the Making of the Modern World’. Beeld W.W. Norton & Company
Omslag van ‘Behemoth: A History of the Factory and the Making of the Modern World’.Beeld W.W. Norton & Company
Meer over