De HSL-hogedrukketel

Minister Netelenbos verlangt meer greep op de NS. Met de onderlinge verhoudingen tussen het spoorbedrijf en het ministerie van Verkeer is het sinds de aanbesteding van de hogesnelheidslijn van kwaad tot erger gegaan....

'TWEE KOMMA ACHT miljard', fluisterde NS-bestuursvoorzitter Rob den Besten in het oor van minister Netelenbos. Het was 1 september, 10 uur 's ochtends. Samen met directeur Hans Huisinga van het reizigersbedrijf van de spoorwegen had Den Besten de minister van Verkeer op Schiphol staan opwachten. Maar wát graag wilden ze het bod van de NS op de exploitatie van de hogesnelheidslijn (HSL) persoonlijk aan haar overhandigen. Overtuigd van hun 'offer you can't refuse' hadden ze alvast een miniatuurmodel van de snelle, nieuwe blauwgrijze NS-trein meegenomen. '2,8 miljard', gonsde in het hoofd van de minister.

Netelenbos houdt niet zo van dit soort rituelen, maar kon zich nu toch moeilijk inhouden. Het bedrag was bijna een miljard meer dan ze had verwacht. Gelukkig en tevreden pakte ze het vliegtuig dat haar een week naar het buitenland voerde.

Even verderop in de VIP-lounge van Schiphol was het ook feest. Daar leverde Maarten van Eeghen, de inmiddels door een conflict met Rob den Besten vertrokken directeur Marketing van de spoorwegen, de officiële biedingsbrief van 160 pagina's bij de ambtenaren van het ministerie in. Topambtenaar Wim Korf had champagne laten aanrukken en toostte met de spoorwegen vrolijk en hartelijk op het eerste bod.

Maar de vreugde van die dag sloeg drie dagen later om in verbijstering. De ambtenaren die het bod lazen, belden elkaar op. 'Lees jij dat ook. Zie ik dat goed?' Het NS-voorstel bleek geen 2,8 miljard waard, maar door onder meer gegoochel met rentevoeten slechts een miljard. Bovendien was de extra vervoerswaarde die de NS zegde te realiseren door de snelle treinen op het intercitynet te laten doorrijden vrijwel nihil.

Toen ze verder lazen, werd hun onbegrip nog groter. De NS stelde, in hun ogen, allemaal rare, oneigenlijke voorwaarden. Zo ging het bod omlaag als er minder kinderen kwamen in Nederland, eisten de spoorwegen dat rekeningrijden zou doorgaan en dat investeringen in de infrastructuur zouden worden versneld. Bovendien bleken de vijf miljard gulden aan investeringen in nieuwe treinen, die de NS voorstelde te doen, voor een deel geplande vervangingsinvesteringen. De NS maakt gewoon goede sier met de miljarden investeringen in het snelle spoor van de overheid, meenden de ambtenaren.

Toen hen ook bleek dat de NS de verliezen van de Thalys wilde terug hebben, en 500 miljoen eiste voor het binnenlands vervoer, was de kous af.

De sfeer tussen minister Netelenbos en de NS-top was goed verpest. Beide partijen betichtten elkaar van list, leugens en bedrog. 'Ik hoop dat de NS-top in het reine kan komen met zijn geweten', vroegen sommigen op het ministerie van Verkeer en Waterstaat zich bijna openlijk af.

Maar de ambtenaren gingen niet over het bod. Een onafhankelijke commissie onder leiding van TPG-topman Ad Scheepbouwer zou het beoordelen. De wijze mannen zaten meteen al met een groot probleem. Het kabinet had een bieding gevraagd op het binnenlands vervoer. Maar NS, eigenzinnig als zij is, wilde dat niet. 'Uitsluitend snelle binnenlandse treinen rijden is onrendabel. Dat heeft geen zin. Dan zetten we ons bedrijf onder druk.'

De commissie vroeg de NS alsnog op het binnenlands vervoer te bieden, maar NS weigerde resoluut. De wijzen waren het er snel over eens dat het NS-bod niet-ontvankelijk moest worden verklaard. Desondanks besloten ze het NS-voorstel op zijn eigen merites te beoordelen.

Op zaterdagmorgen 2 oktober kreeg de NS de mogelijkheid uitleg te geven. Hans Huisinga voerde het woord. Hij kreeg twee uur de tijd. Veel te kort, meende de NS achteraf. Ook vonden ze de vragen van de commissie weinig ter zake en bevooroordeeld. Raar was ook dat het ministerie een hogere prijs voor het kaartje wilde. De NS wilde per kilometer 30 procent meer vragen voor een ritje met de flitstrein. Maar het ministerie had in het buitenland rondgeneusd en vond dat 50 procent ook wel kon. Huisinga en consorten wisten nu genoeg.

Ministerie en commissie begrepen er niets van. Hogere prijzen moeten maatschappelijk aanvaardbaar zijn, vond de NS echter. De reizigers zouden een zo grote verhoging niet accepteren, waardoor er minder passagiers de snelle trein in zouden stromen.

NS geloofde niet langer in de objectiviteit van de onafhankelijke Commissie van Wijzen. Te meer niet toen duidelijk werd dat de wijze mannen werden ondersteund door dezelfde peperdure Engelse adviseurs van Lek Consulting en Natwest, die ook de ambtenaren hadden geadviseerd die het HSL-project moesten begeleiden. En waren die Engelse adviseurs ook niet de steun en toeverlaat geweest van premier Thatcher toen ze het Engelse spoor privatiseerde?

Desondanks geloofden de spoorwegen heilig in hun eigen voorstel.

Vijf minuten voor publicatie van het rapport van de Wijzen werd de NS meegedeeld dat hun bod te mager was. Het bood de reiziger onvoldoende kwaliteit.

In een haastig belegde persconferentie maakte bestuursvoorzitter Rob den Besten korte metten met de commissie. Hij had wel vijfentwintig knoeperds van fouten gevonden. Hij was nog niet uitgesproken of het ministerie had een lijst met alle weerleggingen. In de publiciteit tuimelden NS en ministerie over elkaar heen met beschuldigingen. Vrijwel elk punt werd betwist.

'Kwalitatief onvoldoende bod', vond het ministerie. 'Hoe komen ze erbij. Geweldig prachtig bod', riposteerde de NS. 'Het integratievoordeel van de snelle trein in het intercitynet levert 40 procent meer reizigers op', betoogde de NS. 'Niet aangetoond', zegt ministerie. 'Het bod is 2,8 waard', meent NS. 'Niet waar. Slechts een miljard.' 'NS wil een concessieduur van dertig jaar', riep het ministerie weer. 'Nee, is onderwerp van overleg', antwoordde de NS. 'NS wilde absoluut geen opening van zaken geven', meldde het ministerie. 'Wij mochten niet eens', zei de NS.

Verwijten vlogen over en weer. Het is moeilijk te achterhalen wie gelijk heeft. Maar ex-bestuursvoorzitter Chris Nyqvist van busgigant VSN denkt wel te weten hoe het in elkaar steekt. Zelf zat hij enkele jaren geleden in hetzelfde schuitje. VSN was net als de NS volledig in eigendom van de staat en net als de NS een monopolist. 'Als monopolist probeer je altijd de kostenkant onduidelijk te houden. Die zijn zo ingewikkeld. Dat begrijpt niemand. Ook het ministerie niet. Het ministerie kan daar niet tegen want dat denkt dat het de baas is.'

Momenteel werken ministerie en de NS-top op elkaar als een rode lap op een stier. Toch zien beiden dat ze op een of andere manier weer bij elkaar moeten komen. Want de NS houdt een grote kans om de aanbesteding van de snelle treinen te gaan winnen. Het ministerie zoekt naar openingen, maar dat valt niet mee. Op het ministerie wordt node de charmante en zakelijke Van Eeghen gemist. Ingewijden daar leggen de schuld voor de ontstane situatie bij het huidige NS-management.

De drie beleidsmakers van de spoorwegen: Rob den Besten, Hans Huisinga en president-commissaris Jan Timmer zijn allemaal uit hetzelfde hout gesneden. Het zijn macho'tjes. Ze zijn niet gewend tegengesproken te worden. Bovendien houden ze er helemaal niet van om door een vrouw terecht te worden gewezen. En zeker niet door een Netelenbos, tenslotte een dame die niet uit het bedrijfsleven komt en dus van toeten noch blazen kan weten. 'Je ziet Timmer geïrriteerd raken als Netelenbos het woord neemt', zegt een ingewijde. 'De NS-top is star en vasthoudend. Ze vullen elkaar niet aan. Geen van drieën ziet dat er een cultuuromslag nodig is. Dat NS bedrijfsmatiger moet denken. De NS rijdt treinen, dat doen ze goed, maar nu was een vervoersprestatie gevraagd.'

Maar het management wegsturen, is geen eenvoudige zaak. Nyqvist kan er over mee praten. Net als VSN is de NS een structuurvennootschap, waar de raad van commissarissen de dienst uitmaakt. Nyqvist moest uiteindelijk weg omdat de commissarissen hem lieten vallen. Die kans is bij de NS klein. President-commissaris Timmer lobbyde zich samen met Den Besten suf bij het ministerie. 'De raad van commissarissen en de raad van bestuur trekken nauw met elkaar op. Ze overleggen alles met elkaar', zegt de NS.

Ook na de openbare escalatie heeft Timmer Netelenbos nog bezocht en haar in niet mis te verstane bewoordingen de waarheid gezegd. Netelenbos stond echter haar mannetje. Vandaar dat de minister er genoeg van heeft om als volledig eigenaar van de NS in het geheel geen zeggenschap over het bedrijf te hebben. 'Ik wil meer greep op de NS', zei ze van de week in de Tweede Kamer. 'De NS moet onder de tucht van de staat of van de markt worden gebracht.'

Meer over