DE GOEDE WERKEN VAN DE ONDERNEMER

TOT DE geëngageerde denkers die zich publiekelijk uitspreken over de staat van onze volkshuishouding, behoort sinds kort dr M.P.M. (Tiny) Muskens....

Min of meer asociaal vindt de katholieke voorman het kapitalisme. De held van Jan Marijnissen klaagt steen en been over 'de dictatuur van de vrije markt', een 'zondige structuur' die de democratie zou ondermijnen, de gemeenschapszin zou aantasten en ontstellende armoede met zich mee zou brengen. De kerk dient volgens hem het verzet te leiden tegen de wereldwijde neoliberale overheersing, waarin het kapitaal als Mammon, als afgod, wordt aanbeden. Met zijn economische overpeinzingen plaatst Muskens zich in een lange antikapitalistische, onliberale traditie van katholiek denken (en voelen).

Dat kapitalisme echter wel degelijk te verenigen valt met katholicisme, ja, dat het zelfs de onmisbare basis vormt voor een beschaafde samenleving, is de overtuiging van Michael Novak. De erudiete Amerikaanse theoloog, auteur van zo'n 25 boeken en voormalig ambassadeur, heeft onder meer in The spirit of democratic capitalism (1982) geprobeerd de vrije markt van een zedelijk fundament te voorzien.

Aanhangers van het kapitalisme volstaan doorgaans met een triomfantelijke verwijzing naar de economische baten van het systeem, naar zijn effectiviteit en efficiëntie. Wat daarbij uit het oog verloren wordt, merkt Novak op, is dat het kapitalisme in menig opzicht moreel superieur is aan alternatieve stelsels.

Het kapitalisme stimuleert namelijk belangrijke deugden, zoals verantwoordelijkheidsgevoel, onafhankelijkheid, ondernemingszin, respect voor regels, tolerantie. Het is uniek in de geschiedenis omdat het als geen ander stelsel draait om de creativiteit van het individu. Het hoeft dan ook geen verbazing te wekken dat de vrije-markteconomie van oudsher verbonden is met het politieke systeem dat de individuele vrijheid het best waarborgt, namelijk de liberale democratie.

Novak heeft altijd een afkeer gehad van de bevrijdingstheologen die multinationals als de grote boosdoeners in ontwikkelingslanden afschilderden. Hij zag in ondernemingen juist de redding voor de Derde Wereld en stelde zelfs dat zij een weerspiegeling vormden van 'the presence of God'.

In zijn laatste boek, Business as a calling, heft Novak een lofzang aan op de zakenman. Van mensen die het bedrijfsleven ingaan, wordt vaak aangenomen dat zij alleen maar snel geld willen verdienen. Maar dat is veel te simpel, zegt Novak. De zakenwereld biedt ambitieuze individuen een prachtige mogelijkheid zich te ontplooien. Deze ontplooiing gaat gepaard met de ontwikkeling van voorname kwaliteiten, zoals creativiteit, het vermogen samen te werken en praktisch realisme. Zakenmensen kunnen alleen maar het hoofd boven water houden als zij hard werken, lef bezitten, zich aan afspraken houden, met anderen rekening houden, letten op de wensen van medeburgers. Dat zijn deugden die elke samenleving hard nodig heeft.

Hoe waardevol en plezierig een leven als ondernemer kan zijn, blijkt uit de memoires van Albert Heijn. De sympathieke kruidenier vertelt met aanstekelijk enthousiasme over zijn 'vak vol kleine triomfen', waarbij het de kunst is jezelf weg te cijferen en klanten zo vlot mogelijk boodschappen te laten doen.

De kunst van ondernemers als Heijn werpt veel vruchten af. Er is de laatste jaren veel over 'maatschappelijk ondernemen' gesproken, waarmee gedoeld wordt op de betrokkenheid van ondernemingen bij de bestrijding van nijpende problemen zoals milieuvervuiling en mensenrechtenschendingen. In Nederland wilden wij bijvoorbeeld graag dat Heineken zich terugtrok uit Birma, zodat de plaatselijke bevolking nu Deens in plaats van Nederlands bier drinkt. Natuurlijk betekent dit een enorme vooruitgang voor de mensenrechtensituatie in Azië. Maar ook als bedrijven zich niet of nauwelijks laten leiden door altruïstische overwegingen, is ondernemen 'maatschappelijk'.

Ondernemingen dienen de samenleving door goederen en diensten te produceren waaraan behoefte bestaat. Voor de val van de Muur, zo vertelde Ahold-topman Cees van der Hoeven onlangs aan Trouw, verdrongen Oost-Europeanen zich in onooglijke winkeltjes om een paar waren van abominabele kwaliteit te kunnen bemachtigen. Nu hebben ze in ruime supermarkten keus uit velerlei hoogstaande artikelen. Als je door die winkels loopt, vallen de mensen je zowat huilend van geluk om de nek, aldus Van der Hoeven.

Weinig activiteiten zijn zo waardevol, zo nuttig, zo sociaal als het leveren van goede producten tegen een billijke prijs. Het streven de kwaliteit van het bestaan te vergroten door als zakenman inventiviteit, originaliteit, durf en doorzettingsvermogen te tonen op de vrije markt is dan ook een alleszins respectabele levenstaak, die in moreel opzicht niet onderdoet voor de roeping van een politicus, een journalist of een bisschop.

Meer over