Buitenland kijkt alleen naar groei en wolkenkrabbers China ik Volgende aflevering: Afghanistan

‘Denkend aan Holland zie ik...’, dichtte Marsman. Wat zien bijzondere buitenlanders als ze denken aan hun eigen land? Deel 6 in een serie gesprekken: de Chinese jurist Teng Biao....

Door Hans Moleman Hans Moleman

Denkend aan China zie ik ?

‘Een mooi land, met ambitieuze, hardwerkende burgers, die een beter, eerlijker bestuur verdienen.’

Teng Biao glimlacht. ‘China heeft toekomst, maar er moet heel wat veranderen voordat het zich echt het land van de toekomst mag noemen’, zegt de 36-jarige mensenrechtenactivist.

Hij ziet er gezond uit voor een ‘slecht element’, zoals de Chinese staat zijn lastigste critici pleegt te noemen. Zongebruind, poloshirt en driekwart broek, ontspannen gezicht. Het heeft met de verandering van woonplaats te maken, denkt hij. Sinds zijn vrouw een baan in het zuiden van China heeft gevonden, is hij vaker niet in Peking.

We treffen elkaar in een van de betere wijken van Shenzhen, de groeimetropool op een steenworp van Hongkong. Het is een heel ander decor dan de bleke noordelijke buitenwijk van Peking waar Teng eerder woonde.

Shenzhen barst van het tropische leven, met zijn overdadige groene bomen en zonovergoten kust. De Zuid-Chinese zomer is volop gaande, een lome hitte hangt in de straten. De welvaart van Shenzhen, een van de eerste plaatsen waar de economische hervormingen van start gingen, is goed zichtbaar: dure appartementen, moeders die in Lexus en Range Rover de kinderen van school komen halen.

Teng zelf komt te voet, plastic tasje in de hand. ‘Laten we afspreken in een restaurant, dan neem ik wat vrienden mee’, had hij over de telefoon gezegd.

Twee jaar geleden stond hij er niet florissant voor. De jonge jurist, lector in politieke wetenschappen en recht aan de prestigieuze universiteit van Peking, was aan de vooravond van de Olympische Spelen door de nerveuze veiligheidsdienst van straat geplukt. Bijna twee etmaal lang werd hij in een geheime verhoorcel aan de tand gevoeld.

Het was een zoveelste waarschuwing voor de Chinese democratiseringsbeweging: hou je koest, of je krijgt de laars in je nek.

Hij is teleurgesteld in het effect van de Spelen op de sfeer in China. De belofte van Peking aan IOC-voorzitter Jacques Rogge dat er verbetering zou komen in de mensenrechtensituatie, werd niet nagekomen. De repressie nam juist toe, en Rogge stak geen vinger uit. Dissidenten als Hu Jia verdwenen zonder probleem voor jaren achter slot en grendel.

Ook Teng Biao werd aangepakt, al kon hij dankzij zijn universitaire positie rekenen op een milde behandeling. Hij mocht een jaar geen les geven aan zijn studenten, een schorsing met behoud van salaris feitelijk. En zijn paspoort werd ingenomen, nadat hij Amnesty International in Amsterdam had bezocht.

Hij heeft het nog steeds niet terug, meldt hij aan de dis in Shenzhen. De tafel is vol: erop staat een keur aan gerechten, van zoete vis tot kruidige varkenskrabbetjes, eromheen zit een bont groepje dertigers, zoals een fabriekseigenaar, een internetondernemer, iemand uit de kunstsector, een leidinggevende uit de mediawereld.

‘Sommige mensen denken dat de hervormingsagenda een hobby is van een paar geïsoleerde mensenrechtenadvocaten. Hier aan tafel zie je dat het anders ligt. Er is een breder draagvlak voor politieke verandering’, zegt Teng met trots.

Maar je weet wel dat je op je tellen moet passen wanneer je in China tot het kritische kamp wilt behoren, voegen zijn disgenoten er meteen aan toe. Geen van hen wil met naam en toenaam bekend worden. ‘Dat zou vragen om problemen zijn’, zegt de internetondernemer.

China verdient een toleranter systeem, is de opvatting van Teng c.s. Met andere hervormingsgezinden stond hij aan de basis van het Open Constitution Institute, een ngo die al snel klem werd gezet door de autoriteiten. Samen met honderden intellectuelen ondertekende hij ook Charta 08, een manifest dat pleit voor meer checks and balances in het door de communistische partij gedomineerde politieke regime.

Het gaat niet goed met de hervormingsbeweging, zegt Teng. ‘De autoriteiten proberen sympathisanten van Charta 08 op allerlei manieren te intimideren. De staat pakt de mensen die zich als woordvoerders manifesteren meteen op, en stuurt ze soms voor lange tijd naar de gevangenis.

‘Het Open Constitution Institute is nu officieel opgeheven. De staat heeft de ngo-vergunning ingetrokken met de mededeling dat we ons bezighielden met schadelijke activiteiten. Maar het werk gaat door. We geven nog steeds juridische hulp aan gewone burgers, als die zich bij ons melden.’

China is de nieuwe wereldmacht. De economische prestaties dwingen ontzag af in het Westen, het autoritaire model van Peking wordt door steeds meer ontwikkelingslanden als voorbeeld beschouwd. Waarom zouden er dan hervormingen nodig zijn?

‘Het leven is meer dan economische groei. Veel mensen uit het buitenland kijken alleen naar de stijging van het bruto nationaal product, en naar steden als Shanghai en Shenzhen met hun indrukwekkende wolkenkrabbers. Ze vergeten het binnenland, waar je een heel ander China aantreft. Daar vind je uitbuiting en armoede. De snelle groei kan alleen maar omdat er geen mensenrechten zijn.

‘Meer democratie hoeft geen belemmering te zijn voor een gezonde economische groei. Europa heeft geen last van te veel democratie. Het heeft alleen te veel verzorgingsstaat. Daar worden mensen lui van.’

De Chinese samenleving kampt met een vertrouwenscrisis, zegt Zhu Dake, de cultuurcriticus van de vooraanstaande Tongji Universiteit in Shanghai. Bij gewone Chinezen is volgens hem het gevoel verdwenen dat de Partij voor rechtvaardigheid kan zorgen. Tegelijk lijkt vicepresident Xi Jinping in 2012 de nieuwe leider van China te gaan worden. Wat zijn de verwachtingen van hem?

‘Xi stelt ons teleur. Hij heeft niet het gezag en de diepgang van zijn vader. Die was in de Partij een hervormer: hij zorgde er eind jaren zeventig, na de zwarte jaren van de Culturele Revolutie, voor dat in het zuiden van China als eerste liberalisatie werd doorgevoerd. De oude Xi steunde ook de hervormers van 1989.

‘Zijn zoon is anders. De jonge Xi heeft zich laten kennen met uitspraken als ‘We hebben nieuwe helden nodig’. Hij rept niet over vernieuwing van het politieke systeem. De taxatie is dat hij alleen president wordt, en dat de huidige partijleider Hu Jintao nog een paar jaar aanblijft als voorzitter van de militaire commissie, net als zijn voorganger Jiang Zemin.

‘Hoe dan ook, van de Partij zullen we het niet moeten hebben als het om veranderingen gaat. Er zitten daar te weinig hervormers. De mensenrechtenactivisten hebben de hoop op de regering opgegeven. We worden radicaler. De verandering zal van onderaf moeten komen, van de voorvechters van meer democratie in de burgermaatschappij.’

Twintigers voeren de laatste maanden actie voor betere lonen en werkomstandigheden. Biedt de jonge generatie hoop?

‘Ik ben daar optimistisch over. Maar die jongeren zijn wel anders dan wij. Ze hebben nooit het totalitaire systeem aan den lijve ondervonden. Ze zijn gewend aan het huidige autoritaire bestuur, waaronder het eenvoudiger is je eigen leven te leiden.

‘De jongere generatie is minder geneigd offers te brengen. Ze hebben hun eigen stijl van protest. Dat zie je bijvoorbeeld aan Han Han, een zeer populaire blogger. Die steekt de draak met autoriteiten. Dat doet hij in knap geschreven, grappige stukken. Er zijn mensen die hem bekritiseren, hem en zijn fans, omdat ze verder weinig doen om dingen te veranderen. Maar ze hebben hun eigen aanpak, waarbij internet heel belangrijk is. Daar moet je waardering voor hebben.

‘Internet is eigenlijk onze beste hoop op verandering. Het is het meest vrije medium in China, hoezeer de staat het ook probeert te controleren.’

CV Teng Biao
1973

Geboren in Huadian in het noorden van China

1991

Rechtenstudie aan de Universiteit van Peking

2003

Lector aan de Universiteit voor Rechten en Politieke Wetenschappen in Peking. Oprichting van actiegroep voor mensenrechten

2007

Gastdocent aan de Yale University in de Verenigde Staten

2008

Mede-initiatiefnemer van Charta 08, een manifest dat de Chinese regering oproept tot ingrijpende democratische hervormingen

Getrouwd, twee kinderen

Meer over