De haven van Immingham aan de Humber.

ReportageVrijhavens aan de Humberside

Brexiteers dromen van Hongkong aan de Humber

De haven van Immingham aan de Humber.

Bij het voordragen van zijn eerste rijksbegroting zal de nieuwe Britse minister van Financiën Rishi Sunak ingaan op het herbalanceren van de economie. Een middel daartoe zijn ‘free ports’, vrijhavens. Onomstreden zijn ze niet.

De grootste Britse haven is tevens de meest onbekende. Niet Liverpool, Southampton of Harwich is de slagader van het eiland, maar Immingham. In deze haven aan de Humber, een zeetong in Noordoost-Engeland, komt elke dag de benzine binnen waarop auto’s rijden, de kunstmest die de akkers bevrucht en de biomassa die de huizen verwarmt. ‘Toen onlangs in de buurt een waterleiding knapte, hing Londen meteen aan de lijn. Of we hulp nodig hadden. Dat zegt iets over ons belang,’ zegt Dafydd Williams van Associated British Ports, de private eigenaar van de haven.

Met name de contacten met Sunak zijn goed, de 39-jarige brexiteer die een maand geleden onverwacht minister van Financiën werd, de op-een-na belangrijkste man van het land. Een maand geleden was Sunak op bezoek bij de ABP-haven van Southampton, de plaats aan de zuidkust die toevallig ook de geboorteplaats van de bewindsman. ‘Vrijhavens zullen het potentieel van onze trotse historische havens tot vervullen,’ sprak Sunak in een toespraak ter plekke, ‘ze zullen een gemeenschappen overal in het Verenigd Koninkrijk een impuls geven en verder ontwikkelen.

Vrijhavens zijn belastingvrije zones, meestal gelegen aan zee of aan een rivier. Bekende voorbeelden zijn Zanzibar, Hong Kong en Abu Dhabi, maar er zijn er tientallen, met name in Azië, Afrika en het Midden-Oosten. De laatste vrijhaven van Nederland was de Noorderhaven in Groningen, waar schepen, woonboten vooral, vrij konden aanmeren zolang er plek was. In het Verenigd Koninkrijk hadden enkele havens tot 2002 de status van ‘free port’, zoals Liverpool en Southampton, maar daar kon in de praktijk weinig mee worden gedaan.

Staatssteun verboden

Dat komt omdat de Europese Unie het lidstaten verbiedt om staatshulp te geven aan bedrijven, bijvoorbeeld via belastingvoordelen. Zo was het Ierse Shannon vanaf 1958 een succesvolle vrijhaven, maar toen Ierland in 1973 de EEG betrad verloor deze haven haar competitieve voordeel. Na de Brexit staat de Britten weinig in de weg om weer te gaan experimenteren met vrijhavens, dit tot vrees en ongenoegen van Brussel. Het verbieden van staatssteun is dan ook een van de voorwaarden die de EU stelt bij het opstellen van een vrijhandelsakkoord.

‘Brexit betekent voor ons meer formaliteiten,’ zegt Williams, staand bij de oever waar de Pilgrim Fathers in 1609 hun lange tocht naar de vrijheid begonnen, ‘iets waar we op voorbereid zijn, maar het is mooi als we ook voordelen zien.’ Wat ABP betreft worden de drie havens aan de Humber – naast Immingham ook Hull en Grimsby – en het aan de rivier Ouse gelegen Goole een grote vrijhaven. Voor de regering past dit in het streven om het noorden, waar veel Brexitstemmers wonen, voordelen te geven en de economie minder Londen-centrisch te maken.

Minister Rishi Sunak.Beeld Reuters

‘Het idee is om grondstoffen of onderdelen belastingvrij te importeren en hier ter plekke eindproducten van te maken, die dan kunnen worden geëxporteerd’, zegt Williams, ‘Nu exporteren we nauwelijks, naast het staal uit Scunthorpe.’ Dat is een teken van de tijd, want voor de jaren tachtig, was Immingham puur en alleen een exporthaven voor kolen. De enige kolen die er nu liggen, komen uit Rusland, gelegen naast de immense silo’s voor biomassa. Onder Margaret Thatcher kwam er een einde aan de massale kolenwinning en werden de havens geprivatiseerd. ABP werd in 1981 opgericht.

Naast een poging om de handelsbalans evenwichtiger te maken, is het scheppen van werkgelegenheid de voornaamste drijfveer van Free Ports. De werkloosheid in het noordoosten van Lincolnshire, een van de meest Brexitgezinde graafschappen van het koninkrijk, ligt hoger dan het landelijk gemiddelde. Grimsby was in de jaren vijftig de vishoofdstad van Europa, maar die status is verloren gegaan door de kabeljauwoorlogen met IJsland en de toetreding tot de EEG, 47 jaar geleden. Nu wordt er vooral elders gevangen vis verwerkt.

Race to the bottom

In de haven van Grimsby komen nu vooral nieuwe auto’s binnen, met name uit Duitsland. De grote kracht van de stad met de uit Scandinavië stammende naam is het onderhoud van de duizenden windmolens in de Humber en de Noordzee. Zeker nu het Verenigd Koninkrijk van plan is om in 2050 klimaatneutraal te zijn, is er een grote toekomst voor de windsector. Een status van Free Port kan, zo denkt ABP, ertoe leiden dat de windmolens niet alleen vanuit Grimsby worden onderhouden, maar er ook worden gebouwd. Dan zat Great Grimsby, zoals de stad officieel heet, weer echt ‘groot’ zijn.

Free Ports kunnen ook aantrekkingskracht hebben op schimmige activiteiten. Dat is ook de reden dat de Europese Commissie zich heeft voorgenomen om de 82 vrijhavens in met name de nieuwere lidstaten van de EU verder aan banden te leggen. Volgens Brussel gaan vrijhavens gepaard met ‘corruptie, belastingontduiking en criminele activiteiten’. Ze worden ook gebruikt om dure kunstwerken op te slaan en witwaspraktijken. Zo is Le Freeport in Luxemburg in een kwaad daglicht komen te staan, iets dat ook imagoschade opleverde voor de toenmalige premier, Jean-Claude Juncker.

Vraagtekens zijn ook gezet bij het enthousiasme van Sunak, die zijn genoemde toespraak over vrijhavens drie dagen na zijn aantreden als minister hield. Als kersvers kamerlid ging in 2016 meteen aan de haal met een positief rapport van het thatcheriaanse Centre for Policy Studies over vrijhavens. Bij zijn critici heeft Sunak de schijn tegen omdat hij als fondsmanager jarenlang heeft veel verdiend met zaken in belastingparadijzen. Volgens Labour is een vrijhaven niets meer of minder dan een ‘race to the bottom’, waarbij de rijken belastingvoordeel krijgen en arbeiders barre werkomstandigheden.

Wat de regering-Johnson voor ogen heeft is een nieuwe versie van de Docklands. In de Thatcher-jaren veranderde het verwaarloosde dokkengebied in Oost-Londen tot het tweede zakencentrum van de hoofdstad. Het gebied was indertijd bestempeld als een Speciale Handelszone, compleet met belastingvoordelen. Vier decennia later moet het noorden van Engeland, vernietigd en in de steek gelaten door de IJzeren Dame, te maken krijgen met het thatcherisme. De Humberside, ooit ‘het land waar niemand van houdt’, moet wat de brexiteers betreft Hong Kong-upon-Humber worden.

 David Ross

Een van de grote voorstanders van een Free Port-status voor Grimsby is David Ross, mede-oprichter van de Carphone Warehouse. Hij voert er campagne voor als voorzitter van de Greater Grimsby Project Board. De in Grimsby geboren Ross, kleinzoon van een plaatselijke mijnwerkersbaas, heeft al jaren goede contacten met de Conservatieve Partij. Onlangs kwam deze partijdonateur nog in opspraak als de man die de gratis kerstvakantie van Boris Johnson en diens vriendin op het tropische eiland Mustique regelde. Naar deze gang van zaken loopt nu een parlementair onderzoek. 

Meer over