Blikopener

'Is een blikopener maatschappelijk verantwoord', vroeg Jons van Elderen, directeur van de fabrikant van huishoudelijke artikelen Brabantia, zich vertwijfeld af....

Van onze verslaggeefster

Esther Hansen Löve

AMSTERDAM

'Eerst moet je je de vraag stellen of het verstandig is eten in blik op te slaan. En als je dan toch dingen maakt, kun je dat beter zo doen dat ze het milieu niet te erg belasten en dat ze lang meegaan. Maar dan moet je ook zorgen voor een tijdloos design zodat het de mensen niet gaat irriteren...'

De ondernemer kwam met zijn blikopeners tegenover een maatschappelijk zeer verantwoordelijk gehoor te staan. Ethiek, engagement, spiritualiteit, social responsibility en caring capitalism, idealen, integriteit, de Zin van het Leven, Oibibio en Jomanda. 'Een groot assortiment antwoorden op maatschappelijke veranderingen.'

Leendert Bikker, voorzitter van Jong Management, de jongerenafdeling van VNO-NCW, gaf toe dat 'de beleving van het thema divers is'. Volgens hem gaat het bij geëngageerd ondernemen helemaal niet om het ondernemen. 'Het zijn de idealen die mij inspireren, niet de markt.'

Geboren in de jaren zestig, opgegroeid in de jaren zeventig en gevormd in de jaren tachtig heeft Bikker ontdekt dat de markt tot niets verplicht.

De vruchten van de vrije opvoeding: het niet-moeten, het niet gedwongen zijn, dat is zijn inspiratie. 'Wie ont-moet ontmoet. Dat is de winst als je onderneemt.'

Zo ook Johan Verstraeten, professor ondernemingsethiek in Tilburg en Leuven. Zonder blikken of blozen schoof hij het standpunt van de beroemde nobelprijswinnaar van tafel: 'Een onderneming kan zich niet meer permitteren als Milton Friedman te denken. De markt is niet meer belangrijker dan ideologie. De markt, dat zijn reële mensen en die gaan anders denken over het milieu. Met de bankpas in de hand gaan ze stemmen over het morele gedrag van ondernemingen.'

De vraag is volgens hem niet zozeer wát bedrijven doen om hun maatschappelijke verantwoordelijkheid te nemen, maar waaróm ze dat doen. Dat gaat niet altijd vrijwillig. 'Hoe weet ik of er achter die ethische reclamecampagnes wel ethische bedrijven zitten?' Hij waarschuwt voor de banalisering, voor de uitholling van de ethiek.

'De moderne mens heeft zich bevrijd van zijn geschiedenis. Geen land heeft zich zo snel ontdaan van zijn christelijke ankers als Nederland. We zijn van God los. Wat overblijft is een welvarende ruïne', aldus Bikker.

In de geseculariseerde kerkruimte van de voormalige Amsterdamse schuilkerk klaagde hij over het gebrek aan barmhartigheid. 'Ik pleit voor meer barmhartigheid in ondernemend Nederland. Een politiek en ethiek van barmhartigheid kan een majeure bijdrage leveren aan een samenleving waar ieder recht wordt gedaan en waarin mensen in verbondenheid met elkaar leven.'

De dominees en priesters van deze tijd richten hun pijlen op ondernemers, stelt Verstraeten. Volgens de professor moeten ondernemingen hun legitimiteit bewijzen door de toestand van de burgers te verbeteren. Dat zijn ze verplicht vanwege het hypothetische sociale contract.

Wat doe je dan met een blikopener? Van Elderen stopte hem in een maatschappelijk verantwoorde verpakking. Eerst in glanzend plastic, toen in milieuvriendelijk plastic en vervolgens in helemaal geen plastic. 'Dat sociale contract is interessant maar ik heb te maken met een burger die veel petten opheeft.'

Nu eens is hij klant, dan weer werknemers en soms is hij lid van een one-issue-beweging zoals Greenpeace of Amnesty International. 'Als ik een contract afsluit veronderstel ik consistent gedrag. Maar de wensen van de burgers zijn niet consistent. In de winkel accepteert hij geen prijsverschil tussen sociaal en asociaal geproduceerde dingen. daar geldt alleen de prijs-kwaliteitverhouding.'

Ook Van Elderen denkt dat verantwoord ondernemen noodzakelijk is. Maar dan moeten de burgers wel gaan meedoen, ze moeten zich realiseren dat ze verwend zijn en dat het zo niet langer door kan gaan: 'We moeten de maatschappelijke verworvenheden van een nieuwe verpakking voorzien.'

Meer over