Azië viert de Grote Recessie

Hyperinflatie, groeiende werkloosheid, herstelmotor Japan loopt vast: de Aziaten rouwen op de eerste verjaardag van hun crisis. Van V-vorm naar een U-model, en de blindheid van magnaat Soh....

door Toine Berbers

EEN jaar geleden zwaaide de Maleisische magnaat Soh Chee Wen nog de scepter over een bloeiend imperium van scheepswerven, energiebedrijven en effectenhuizen, van Kazachstan tot de Filipijnen en van China tot Indonesië. Zijn doortastende aanpak en uitstekende politieke connecties maakten hem tot een gewilde zakenpartner. Soh werd de 'gouden jongen' van Maleisië's economische wonder.

Azië wemelt van de Soh's. Snelle jongens met een diploma van een Westerse universiteit op zak, goede banden met de machthebbers en geen angst voor risico's. Maar het succes maakte hen overmoedig en in hun haast om het westen voorbij te streven, werden ze roekeloos.

Wonderjongen Soh werd een paria, een sjoemelaar die zich aan alle kanten in de schulden stak. Politieke bondgenoten lieten hem vallen als een baksteen. Soh zet nu alle zeilen bij om ondergang van zijn rijk te voorkomen en uit handen van justitie te blijven.

De gewezen magnaat onderscheidt zich van gevallen collega's door de kanalen met de pers open te houden. 'Hoge bomen vangen in een crisis als deze nou eenmaal veel wind', constateert hij laconiek. Hij beschouwt zich als zondebok voor de deplorabele staat van de Maleisische economie. Een jaar crisis heeft driekwart van de aandelenkoersen weggevaagd en de ringgit, de munteenheid, gehalveerd.

Soh's afgang is exemplarisch voor het Verre Oosten. Aanvankelijk dacht hij met behulp van het oude vriendennetwerk zijn bedrijven te redden. Maar na driekwart jaar gaten met gaten vullen, werd het steeds moeilijker om de crediteuren tevreden te houden. De beurstoezichthouder onthulde dat Soh één miljard ringgit (vijfhonderd miljoen gulden) aan schulden had uitstaan. 'Dat heeft me de das omgedaan', zegt hij. 'De banken kapten onmiddellijk de kredietlijnen.'

Het verhaal van Soh's komeetachtige succes bevat duistere passages: stromannen, manipulatie op de beurs, vriendjespolitiek en schimmige deals op riante golfbanen. Soh weigert te erkennen dat deze manier van zakendoen passé is. En hij is bitter. Veel mensen hebben geprofiteerd van zijn transacties, maar nu zien ze hem ineens niet meer staan. 'Ik ben niet van plan anderen te beschermen.' Hij dreigt met onthullingen, omdat het in deze harde tijd 'lijkt alsof vriendschappen niet meer tellen'.

Talloze in problemen geraakte magnaten hadden gedacht de dans te ontspringen door op hun oude instincten te vertrouwen. Na de val van de Thaise baht op 2 juli vorig jaar meenden de meeste industriëlen, politici en ambtenaren dat het slechts een kwestie van tijd zou zijn voordat Azië de draad van snelle economische groei weer op kon pakken.

Optimisten spraken in de beginmaanden over een V-vormig herstel: Azië zou net zo snel uit het dal klimmen als het erin was gevallen. Dit kwam niet uit en ze schakelden over op het U-model: na een iets langere neergang zou de weg naar boven worden ingeslagen. In maart leek het ergste leed wel geleden. Maar nu heeft een ongekend salvo slecht economisch nieuws de regio lelijk uit zijn lethargie wakker geschud.

Gebleken is dat Japan, Zuid-Korea, Hongkong, Thailand, Maleisië en Indonesië in een onvervalste recessie zijn terechtgekomen. De werkloosheid stijgt explosief. Indonesië, de grootste onder de crisislijders, kampt met hyperinflatie. Ondanks oppeppers van de Amerikaanse en Japanse centrale banken blijft de zwakke yen paniek zaaien op aandelenbeurzen. Er is angst voor een nieuwe ronde devaluaties, die ook de laatste bastions van stabiliteit, de Chinese yuan en de Hongkong dollar, van hun anker zal slaan.

De term Grote Aziatische Recessie is opgedoken, en er worden al vergelijkingen gemaakt met de Depressie van de jaren dertig. Niemand durft meer te voorspellen of het dieptepunt is bereikt.

'We moeten ons voorbereiden op een volledige recessie met inkrimpingen tot 25 procent', waarschuwt Kim Sun-bae van de bank Goldman Sachs in Hongkong. Hij schetst een somber beeld van snel oplopende werkloosheid, sociale onrust en bittere armoede in het zuidelijke deel van de regio. 'Het verval gaat zo snel dat we in tijdnood raken.'

Kim is bang dat regeringen te traag reageren. 'Het gaat nu in moordend tempo en ze realiseren zich dat maar half.' De onderlinge Aziatische handel, die volgens velen de regio er bovenop moest brengen, is volledig aan het instorten en andere barometers blijven zwaar weer aanduiden.

Miron Mishkat, verbonden aan het effectenhuis Indocam in Hongkong, pleit voor een spoedcursus crisismanagement onder Aziatische leiders: 'Aanpak van zo'n reusachtige recessie vereist heel andere talenten dan het leiden van een bloeiperiode.'

Sommige regeringen hebben schoorvoetend een begin gemaakt. De meeste deskundigen prijzen Thailand en Zuid-Korea, die met reddingspakketten van het IMF driftig aan het snoeien zijn geslagen. Maar elders komt de boodschap nog steeds niet over. Mishkat hekelt Maleisië als 'klassiek voorbeeld van te weinig en te laat'.

De eerste stormmaanden richtten Aziatische leiders zich met de moed der wanhoop op Tokio. Maar de reddingsboei bleef uit. Met de yen op recorddiepte ontpopte Japan zich als een gevaarlijk goedkope concurrent, niet als de locomotief die met afname van hun producten de economische trein trekt.

'Japan geeft een afgrijselijk voorbeeld', zegt John Greenwood van Invesco Asia telefonisch vanuit Londen. 'Er is geen enkel teken dat de Japanners het juiste beleid willen voeren.' Japan zou nog veel meer geld in de economie moeten pompen dan de afgelopen maanden gebeurde.

AAN het gevaarlijkste probleem, de bankschulden, is de afgelopen zeven jaar zo goed als niets gedaan. Het ministerie van Financiën gaf vorige week toe dat de omvang van de oninbare leningen was opgelopen tot 77 duizend miljard yen (1150 miljard gulden). Tokio kan zich die politieke verlamming veroorloven omdat het schatrijk is. 'Maar andere Aziatische landen hebben domweg die reserves niet', zegt Greenwood.

Oude gewoonten zijn taai. Ondanks het getob van Japan en de urgentie van eigen problemen, is de regio nog niet echt bevangen door een vlaag van woeste daadkracht. In Korea moeten grote delen van de chaebol naar de sloop, omdat die met hun halsbrekende groei teveel schulden hebben gemaakt. Bovendien kampt deze geduchte exportmachine met verstikkende overcapaciteit.

President Kim Dae-jung, die veel internationale lof krijgt toegezwaaid voor zijn sanering, droeg het bedrijfsleven op een dodenlijst op te stellen van reddeloze gevallen. Maar tot zijn verontwaardiging bleken de grootste chaebol erin geslaagd om bevriende failliete firma's buiten schot te houden. Kim laat niet met zich sollen. Er moet een nieuwe, betere dodenlijst komen.

In Thailand heeft de eveneens om zijn voortvarendheid geprezen premier Chuan Leekpai bankroete kredietbanken dichtgegooid. Ze zullen deze zomer worden geveild. Alleen ligt de bodemprijs ver boven wat geïnteresseerden willen bieden, zodat deskundigen een mislukking voorspellen en de regering met de failliete boedel blijft zitten.

In het begin van de crisis vertrouwden politieke leiders op Azië's degelijke fundering: grote spaarzin, hoge investeringen en hard werkende, relatief goedkope arbeidskrachten. En devaluaties maakten Azië's producten onweerstaanbaar goedkoop op de wereldmarkt. Maar de spotprijzen trokken geen kopers. Een koor economen roept dat de oude fundering niet meer voldoet in de moderne, open wereldeconomie.

'Je hebt niks aan spaarzin als incompetente bankiers de zuurverdiende centen over de balk smijten', zegt Mushkat. 'Azië heeft de tijdgeest niet begrepen.' Alleen Hongkong, Taiwan en Singapore beschikken over sterke banken. In de ogen van Kim (Goldman Sachs) staat de krakkemikkige financiële wereld herstel in de weg. 'Het uitstaande krediet is van zo'n fenomenale omvang, dat het vele, vele jaren duurt voor een redelijk deel is afgelost.'

BEHALVE bankiers zijn ook ondernemers slecht ingespeeld op de veranderingen in de wereldeconomie. Alleen internationaal actieve concerns werden gedwongen zich te vernieuwen. Binnenlands opererende bedrijven lieten alles bij het oude. Zij vertrouwden op vaste klanten, maar zijn in efficiëntie hopeloos achterop geraakt.

Zulke gebreken voeden de roep om een Aziatische Thatcher. Kim prijst de manier waarop de Britse oud-premier buitenlands kapitaal wist aan te trekken en emotioneel moeilijke overnames door buitenlandse bedrijven toestond: 'Het maakte Engeland weer concurrerend.' Maar hij hikt aan tegen de sociale prijs - tijdelijke hoge werkloosheid. 'Haar botte aanpak is in Azië moeilijk voor te stellen.' Nu is de Britse werkloosheid een van de laagste in Europa.

Thatchers memoires lopen goed in Azië - net als overigens het werk van John Maynard Keynes. 'Massale geldinjecties zijn voor Japan de enige oplossing', zegt Greenwood (Invesco). Niet het beetje dat de regering investeerde en dat door de kapitaalvlucht van de afgelopen maanden alweer teniet is gedaan, maar een 'complete breuk met het beleid van lage rente door de totale geldhoeveelheid uit te breiden met 15 procent.' Pas dan zal de Japanse consument weer gaan uitgeven en kan de bankenboedel uitgezocht worden, voorspelt hij.

Japan en China, de grootste economieën, zijn alletwee zorgenkinderen. 'Ook China moet er meer geld inpompen', vindt Greenwood. Pekings nieuwe beleid dat banken commerciëler moeten worden, heeft negatieve gevolgen. 'Ze zijn zo geschrokken van fiasco's uit het verleden, dat ze nu helemaal geen krediet meer verstrekken', signaleert hij.

China wist de crisis aanvankelijk aardig buiten de deur te houden, maar de groei zwakt nu snel af. Dat kan tot nieuwe paniekgolven leiden. Maar Kim ziet een lichtpunt: 'Hoe slechter het gaat, des te eerder rekenen we af met corruptie en vriendjespolitiek.'

Soh Chee Wen kan zijn borst vast natmaken.

Meer over