ACHTERGRONDBijna Energie Neutraal Gebouwd

Architecten hebben door nieuwe energienormen de zon in het hoofd

De buurt Kroon op Jutphaas in Nieuwegein, opgeleverd in 2017, heeft veel eigenschappen van Beng. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
De buurt Kroon op Jutphaas in Nieuwegein, opgeleverd in 2017, heeft veel eigenschappen van Beng.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Per 1 januari zijn de energienormen voor de bouw aanzienlijk strenger geworden. Wat zijn de belangrijkste gevolgen van die aanpak?

De energietransitie gaat steeds meer het aanzien van onze woonwijken, school- en kantoorgebouwen bepalen. Per 1 januari zijn de energienormen voor de bouw aanzienlijk strenger. Elk gebouw moet vanaf nu Bijna Energie Neutraal Gebouwd worden, Beng dus.

De gevolgen voor de aanblik van gebouwen zullen merkbaar zijn. Het zonnepaneel is vanaf nu nauwelijks nog weg te denken. Kan hoge hoogbouw nog wel? En: ingenieursbureaus met hun spreadsheets krijgen een grotere invloed op de vorm.

Zonnepanelen (bijna) overal

Het zonnepaneel wordt steeds vaker onvermijdelijk in nieuwbouw. De regels schrijven voor dat er een bepaalde hoeveelheid duurzame energie wordt geproduceerd. Nu ze wel met zonnepanelen moeten werken, zegt architect en hoogleraar bouwkunde aan de TU Eindhoven Juliette Bekkering, zullen de architecten wel op zoek gaan naar mooie, creatieve oplossingen. ‘Je moet niet denken aan dakpannen met daar bovenop zonnepanelen. Het zullen bijvoorbeeld pannen met zonnecellen worden, of een dak helemaal van zonnepanelen.’

Toch zal niet elk gebouw ze krijgen. Grotere, duurdere woningen kunnen eraan ontsnappen, bijvoorbeeld als die verwarmd worden met een warmtepomp. Zo’n pomp vergt weliswaar energie, maar pompt veel meer energie naar binnen en geldt als energieproducent.

In kleinere woningen zal dat niet genoeg zijn, zegt Erik de Jong van advies- en ingenieursbureau LBP/Sight. ‘Dat komt doordat in kleine woningen het energiegebruik voor warm water relatief groot is.’ Om de energie voor douche en keukenkraan te compenseren, ontkomen de sociale huurwoningen niet meer aan het zonnepaneel. De villabouwer heeft meer mogelijkheden.

In huis verandert er ook wel het een en ander: de vloerverwarming rukt verder op, en de radiator zal zeldzaam worden.

Hoge hoogbouw wordt moeilijker

Het is een trend van de afgelopen jaren: hoge hoogbouw, maar of die ook bestand is tegen Beng, is de vraag. De kneep zit hem in de eis dat elke woning een hoeveelheid duurzame energie produceert. Bij een losstaande woning leg je zonnepanelen op dak. Maar hoe hoger een gebouw, hoe meer woningen er onder dat dak zitten, en dan is er al snel te weinig ruimte voor al die panelen. In sommige bouwplannen wordt de ruimte op het dak vergroot door een soort ‘kroon’ toe te voegen.

Steeds vaker zal ook de gevel worden bekleed met zonnepanelen. Dat klinkt haast dreigend, die zwartglanzende zonnepanelen als aanzicht van flatgebouwen. Hoogleraar bouwkunde aan de TU Delft Andy van den Dobbelsteen is nog wel optimistisch. ‘Zonnepanelen zijn er in alle denkbare kleuren, en je kunt er zelfs prints in krijgen. En voor de elektriciteitsproductie hebben panelen in de gevel zelfs grote voordelen. Op het oosten en westen zorgen ze voor een betere spreiding van de stroomproductie, en op het zuiden leveren ze in de winter meer op dan panelen op het dak.’

Mathew Vola van ingenieursbureau Arup is somberder. De ruimte voor zonnepanelen is bij hoge gebouwen echt een grote beperking. ‘Tot vorig jaar was het mogelijk om zonnepanelen voor een flatgebouw op een nabijgelegen dak te leggen. Maar volgens de nieuwe eisen kan dat alleen als je die panelen echt met een kabel aan het gebouw verbindt.’ Gebouwen tot 70 meter hoog, dat gaat nog goed, maar nog hoger ‘wordt het toch echt lastiger’.

Ramen groter, of kleiner

Als je energie wilt binnenhouden, is het devies: maak de ramen maar zo klein mogelijk. Dat is precies wat er gebeurde onder de oude energienormen, ‘en dat was wel wat onaangenaam’, zegt Juliette Bekkering. Want wie wil er nou kleine ramen? ‘Onder de Beng-norm is het juist gunstig als je zonlicht binnen laat komen, want dat verwarmt.’ Bovendien: glas kun je drie-, viervoudig maken, en je kunt het warmtewerend maken.

Maar verwarmen doet de zon ook als je dat niet wilt: in de steeds warmere zomers. In de oude bouwvoorschriften stonden geen regels om oververhitting te voorkomen, in Beng wel (TOjuli, oftewel het aantal dagen in juli dat een temperatuuroverschrijding van 25 graden is toegestaan). ‘Daarom moet je zo bouwen dat je in de winter de zon binnenhaalt en in de zomer de zon juist weert’, zegt Bekkering. ‘Dus je bouwt een overstek (uitstekende dakrand, red.), of een zonwering, liefst een regelbare.’ Zonwering koop je niet meer in de winkel, ‘die wordt bouwkundig gemaakt’.

Gevels zullen daardoor levendiger worden. De oude energienormen, zegt Andy van den Dobbelsteen, bezorgden ons de afgelopen jaren ‘de dictatuur van de strakke, gladde gevel’: geen uitsteeksel te bekennen. ‘We moeten nu gaan leren van warme landen. Daar wordt zo gebouwd dat het gebouw zelf al zon weert.’ Zonder uitstekende delen zal dat erg lastig worden.

Claudia Bouwens van de Neprom verwacht veel van de nacht. ‘We zullen meer gebruikmaken van zomernachtkoeling en daar hebben we ramen voor nodig, die we in zomernachten open kunnen zetten.’ Bekkering verwacht ook dat kantoorgebouwen weer ramen krijgen die open kunnen.

Zonnepanelen op de laagbouwwoningen van De Kroon. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Zonnepanelen op de laagbouwwoningen van De Kroon.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Blik op het zuiden

Langgerekte huizen (of andere gebouwen) hebben onder Beng een nadeel: ze hebben relatief veel buitenmuur, die ’s winters warmte verliest en ’s zomers warmte opneemt. Energetisch is de ronde vorm het handigst, maar die is te moeilijk voor de bouw. Maar het grondvlak van gebouwen zal veel vaker vierkant worden. Compact bouwen wordt de trend. Daar ziet Bekkering niet bepaald naar uit. ‘Als we niet uitkijken, krijgen we allemaal vierkante dozen.’

Met Beng wordt het belangrijker om een gebouw goed te richten: op het zuiden bijvoorbeeld. Want als een gebouw goed gericht is, kan het toe met minder toegevoegde energie. ‘We zullen dus vaker zien dat gebouwen, of hele wijken, worden gericht naar de zon’, zegt Bekkering.

Woningen die uitkijken op het oosten of westen hebben eerder last van oververhitting: de vroege en late, dus laagstaande zon schijnt ver zo’n woning in. Bij zulke gevels kun je vaker een oude bekende verwachten: luiken voor de ramen. Of moderne screens natuurlijk.

Ontwerpen wordt rekenen

De regels voor de bouw zijn al gecompliceerd, maar Beng zal het voor architecten en projectontwikkelaars weer lastiger maken om hun gebouw aan de eisen te laten voldoen. Claudia Bouwens, die voor de organisatie van projectontwikkelaars Neprom al jaren bezig is met de ontwikkeling van Beng: ‘Bij elk gebouw moet precies worden uitgerekend wat de optimale vorm is. Dat zal betekenen; minder dakkapellen, minder erkers, minder uitbouw, want dat soort frivoliteiten betekent meer geveloppervlak. Gebouwen worden kaler.’ En Erik de Jong van LBP/Sight: ‘Elk hoekje betekent warmteverlies. Dat kan bijna niet meer.’

Ook de ‘architect des vaderlands’, rijksbouwmeester Floris Alkemade, ziet die bui wel hangen. ‘Ontwerpen is juist de kunst om ondanks de eisen toch te maken wat je wilt. Het is als dansen in een harnas.’ Maar de regels kunnen te ver gaan. ‘Als ze zo complex zijn dat de rekenmeesters het ontwerp gaan bepalen, dan heeft de architect niet meer de controle.’ Hij grinnikt even. ‘Architecten zijn net boeren: ze klagen altijd over de normen. Maar als ze te dwingend blijken, buig ik me daar zeker over.’

Beng in vier regels:

Per vierkante meter is er een maximumnorm voor de energiebehoefte voor verwarming en koeling.

Per vierkante meter is er een maximum aan het gebruik van primaire energie voor verwarming, koeling, tapwater en verlichting. Zelf opgewekte energie telt hierin niet mee.

Elke woning of gebouw moet een minimaal percentage van zijn energie zelf (duurzaam) produceren

Het gebouw mag in de zomer maar een beperkt aantal dagen warmer worden dan 25 graden (dit is een regel die buiten het BENG-pakket staat maar wel tegelijkertijd is ingevoerd)

Lees verder:

Na twee jaar experimenteren in ‘aardgasvrije wijken’ zijn slechts 206 huizen van het gas af.

Gebouwen zelf moeten ook duurzamer worden, met hout bijvoorbeeld.

Zij bouwen hun eigen duurzame stadswijk zoals nog nooit in Amsterdam is gedaan.

Meer over