REPORTAGE

'De activisten hebben ons kapotgemaakt'

Vandaag gaat het Circusdierenbesluit in: het is nu verboden om nog met wilde beesten te werken. Wat betekent dit voor het circus en de dieren?

De tijger Nubia.Beeld Ernst Coppejans

Carla (48) en Rani (49) zijgen met hun achterwerk neer op hun postamenten, metalen krukken die de duizenden kilo's van beide dames weerstaan. Dompteur Bernhard Renz zwaait kalmpjes met zijn chambrière. De voorpoten worden geheven, de slurven zwieren omhoog en naar achteren, in de richting van Madeleine (13) en Shakira (6). De jonge telgen uit de Renz-familie zitten in glitterjurkjes op de rug. De meisjes wuiven vrolijk naar de dertig bezoekers verspreid in de blauwgele tent van circus Renz Berlin. Er kunnen 1.300 toeschouwers in.

Applaus!

Het zijn de laatste kunstjes van beide olifanten voor hooggeëerd Nederlands publiek. Vandaag gaat het verbod in op het optreden van wilde dieren in circussen. De maatregel, eind vorig jaar aangekondigd door staatssecretaris van Landbouw Sharon Dijksma, treft elf dieren: drie tijgers, zes olifanten en twee zebra's, verdeeld over de circussen Belly Wien, Freiwalds Menagerie, Renz Berlin en Renz International. Ook buitenlandse acts zijn niet meer welkom.

'Ach', schampert Sarina Renz, dochter van directeur Bernhard, 'de wereld is groter dan Nederland. Er zijn genoeg landen waar we wel welkom zijn.' De spreekstalmeesteres van het circus loopt naar een met stroomdraad omringde weide in het Hoefsven bij Waalwijk. Carla en Rani staan er tussen kamelen. Over enkele uren begint de voorstelling, stalmeester Lothar strooit nog wat brokken voer.

Carla (48) & Rani (49)

Twee Aziatische olifanten van Renz Berlin, die volgens dompteur Bernhard Renz al vanaf hun geboorte in het circus verblijven. Hij laat ze in zijn aanwezigheid los op het circusterrein lopen. 'Ze luisteren naar je zoals een hond naar je luistert.' In de piste lopen ze rondjes en nemen plaats op ijzeren krukken. Kinderen uit het publiek mogen er in de pauze op zitten.

Toekomst: gaan nog mee op tournee.

De twee Aziatische olifanten Carla en Rani in de voorbereiding van hun optreden in het circus.Beeld Io Cooman

Buba (40)

Afrikaanse olifant, 23 jaar bij Freiwalds Menagerie, daarvoor in een ander circus. Natascha Freiwald, spreekstalmeesteres, noemt haar 'een lieve schat, met een groot hart voor de familie'. 'Ze is een deel van ons leven.' Haar dochter Sharon treedt met Buba op. Op twee poten staan en op krukken zitten, is er niet meer bij. 'We gaan ook met onze tijd mee.' De laatste voorstellingen in Heerlen afgelopen weekeinde trokken veel publiek.

Toekomst: nog onbekend, mogelijk naar stalling.

De olifant Carla.Beeld Io Cooman

Winterstalling

Terwijl de actiegroep Wilde Dieren De Tent Uit redelijk tevreden de burelen uitruimde - directeur Leonie Vestering had nog graag gezien dat ook lama's, kamelen en alpaca's onder het verbod vielen, maar die gelden als 'gedomesticeerd' - geloofden de circussen tot op het laatst dat het niet zo'n vaart zou lopen. Er lag nog een advies van de Raad van State over de algemene maatregel van bestuur van Dijksma, en dat zou best eens gunstig kunnen uitpakken. Betekent publicatie in het Staatsblad wel onmiddellijke ingang? Horen er niet op z'n minst maanden tussen te zitten? Over hoe het verder moest, daar dachten ze nauwelijks over na. Vertrekken naar landen zonder verbod, naar Duitsland of Denemarken? Een winterstalling? Maar afgelopen donderdag viel toch met de officiële bekendmaking - 'Wij Willem-Alexander, bij de gratie Gods, Koning der Nederlanden, Prins van Oranje-Nassau, enz. enz. enz.' - de gordijnen voor Carla, Rani, Buba en lotgenoten. Het verzet blijft: gisteren was er overleg met advocaten.

Bij elk circus klinkt het in koor: onze dieren gaan niet weg. Onder geen beding. Niet naar welke opvang in Afrika, Amerika of Thailand dan ook. Zeg wilde dieren en de dompteurs en verzorgers corrigeren je. Dit zijn huisdieren, zoals jullie honden en katten hebben. Dit is familie. Ze komen niet uit de jungle, ze zijn grootgebracht tussen tent en trailer of overgenomen van dierentuinen, waar ze slechts enkele vierkante meters als territorium hadden.

Rani suft wat in het licht van de zakkende middagzon, Carla wiegt haar kop heen en weer en verplaatst haar gewicht van de ene voorpoot naar de andere. Stereotiep gedrag van olifanten in gevangenschap, weten experts: ze vervelen zich. Bernhard Renz kijkt toe. 'Het is onzin: dit doen ze ook in het wild. Pas als ze roerloos zijn, mankeren ze wat.'

De tijger Ambra.Beeld Ernst Coppejans

Nubia (12), Cesar (12) & Ambra (12)

Tijgers bij Belly Wien, sinds ze welpjes waren. Nubia en Cesar zijn broers. Volgens eventmanager Kevin van Geet wordt in de show zo veel mogelijk natuurlijk gedrag nagebootst: geen kunstjes, maar springen, rollen, een enkele schijnaanval. Tijgers van Belly Wien ontsnapten begin 2011 uit hun kooi in Alphen aan den Rijn. Ze doodden een kameel en verwondden een paard en een andere kameel. Belly Wien gelooft dat activisten destijds de sloten hebben geforceerd.

Toekomst: voorlopig naar een verblijf in Duitsland, in afwachting van juridische procedures.

Spierstructuur

Over Rani en Carla heeft Wilde Dieren De Tent Uit twee jaar geleden een rapport laten opmaken, als onderbouwing van een aangifte wegens mishandeling en verwaarlozing. Experts bekeken op verzoek foto's en video's. Een huiveringwekkende greep uit hun bevindingen: gedeeltelijke blindheid, uitgedroogde huid, aanwijzingen voor artritis, littekens als gevolg van het gebruik van een olifantenhaak en kettingen, geen spierstructuur meer te zien. De Keniaanse olifantenonderzoekster Joyce Poole stelde 'diepe droefheid' vast. 'Deze dieren zijn nauwelijks nog herkenbaar als olifanten.' De aangifte kreeg geen vervolg.

De Renzen zijn boos en verdrietig tegelijk. Ze krijgen geregeld bezoek van de diereninspectie. Het is altijd in orde, dat zegt toch genoeg? Sarina, bitter: 'De activisten hebben ons kapotgemaakt. Ze hebben leugens verspreid. We hebben die zogenaamde experts nooit gezien. Waar zijn de wonden? Ziet u ze?'

De olifanten staan alleen aan de ketting als hun nagels worden verzorgd. Een haak gebruiken ze niet. Een stok, ja, maar niet om te slaan. Bernhard Renz: 'Toucheren. Duidelijk maken. De stok is onze verlengde arm. Als we iets proberen aan te leren, belonen we ze. Met appels, bananen, suikerklontjes. Voor de rest is het geduld, veel geduld.'

Smiley (8) & Shasha (23)

Zebra's die als veulens bij de Freiwalds kwamen. Shasa geldt als de 'opa van de familie'. Ze verblijven los op het circusterrein en bedelen bij caravans om appels. In de piste lopen ze rondjes en maken ze sprongen.

Toekomst: nog onbekend, mogelijk naar stalling.

Limera, Raina & Carla (veertigers)

Drie Aziatische olifanten die al dertig jaar bij Renz International verblijven. Ze behoorden tot dezelfde groep als Carla en Rani. Volgens woordvoerster Ragina van Heybeek treden ze graag op. 'Zodra ze muziek horen, lopen ze naar de tent.' Ze tillen met de slurf kinderen op en lopen steunend op elkaars ruggen. De dieren haalden dit jaar de publiciteit, toen er een filmpje opdook waarin een verzorger een van de dieren met een pvc-buis sloeg. Er volgde ontslag.

Toekomst: blijven voorlopig bij het circus.

Stille schimmen

Nog zo'n argument tegen het verbod: haal de wilde dieren weg bij het circus en je snijdt ruw in de biotoop van slangenmens, domme August, trapezewerker en requisiteur. Toeschouwers willen graag iets exotisch zien, spektakel meemaken. Kijk naar wat er met het circus Herman Renz is gebeurd, zeggen ze bij de geraakte ondernemingen. Dat schrapte de wilde dieren en staat nu op de rand van bankroet.

Carla en Rani hebben zich op het gras gevlijd. Stalmeester Lothar borstelt de stoffige lijven af en spuit de poten schoon. Ze krijgen kunstlederen versieringen aangegespt. Uit de tent klinkt de stem van Sarina. 'Hebben jullie er zin in? Ik zeg: hebben jullie er zin in?!' De leegte op de tribunes schrijnt. Sarina: 'Veel mensen hebben gedacht dat we helemaal niet meer optreden.'

Na de voorstelling staan de olifanten in hun tent op platen met stro. Donkere, stille schimmen. Bernhard Renz klinkt plotseling strijdbaar. 'We nemen ze gewoon mee! Ik laat het er op aankomen. Dan zetten ze me maar in de cel, en Carla en Rani erbij. In die hokjes. Hebben ze dan hun zin?'

Kerstcircus

Het Wereldkerstcircus dat Henk van der Meijden met zijn entertainmentbedrijf Stardust jaarlijks naar Carré haalt, wordt ook geraakt door het verbod. In het verleden kwamen er acts met onder meer leeuwen, tijgers en zeeleeuwen naar het theater aan de Amstel. Van der Meijden betreurt de maatregel. 'Zeker 85 procent van de circuswereld is zeer zorgzaam voor de dieren. Je straft een hele branche voor de enkeling die het verpest.' Het programma in Carré zal er niet onder lijden, ook acts zonder roofdieren bieden volgens hem genoeg spektakel. Van der Meijden: 'The show must go on'.

Meer over