Zwijgen in alle schakeringen

Halverwege de vijftiende eeuw trok Dirk Bouts van Haarlem naar Leuven. Alleen wat schrale aktes zijn over zijn leven bewaard gebleven....

LUCETTE TER BORG

ALS DE WAARHEID de schaduw verdringt - zoals Thomas van Aquino dacht - wordt het op alle mogelijke manieren licht. Licht in je geest, licht op de akkers en het water in de sloten, licht rond de torenspitsen en huizendaken. Dat licht komt van God, is God.

Als je gelooft, stroomt dát licht vandaag gul over het glooiende land en de langzaam oplopende weg, die het Vlaamse Mechelen met Leuven verbindt. De watersnood is voorbij , het rampgebied van vorige week ontdoet zich van z'n overvloed - via beken, kanalen en rivieren, en via het licht. Want ook dat werkt mee. Ineens laat het de stompe toren van de kathedraal van Mechelen in een streep zon baden - alsof er een touwladder vanuit de hemel naar beneden wordt geworpen. Of het laat het zompige land zinderen in gloedvolle strepen - alsof God zelf zijn vingers ernaar uitstrekt.

De Vlaamse schilder Dirk Bouts (1415?-1475) moet die godvruchtige strepen boven de stoppelvelden, dat licht achter de wolken, ook hebben gezien. Want hij ging dezelfde weg, meer dan vijfeneenhalve eeuw geleden, toen hij van zijn geboorteplaats Haarlem naar Leuven trok, de stad die in prachtlievendheid Brussel naar de kroon wilde steken.

Bouts schreef geen brieven die bewaard zijn gebleven, hij maakte geen gedichten, noch schreef hij lofzangen, zoals Thomas van Aquino deed. Bouts leefde en schilderde in stilte. Van hem zijn alleen schrale aktes bewaard, van wanneer hij trouwde, wanneer zijn eerste zoon geboren werd, hoeveel vaten rijnwijn hij kreeg voor een opdracht, hoeveel huizen hij te beheren had toen hij rijk was.

Hij liet het eikenhout voor zijn panelen vanuit de Baltische landen via Antwerpen overvaren, doopte zijn penseel van dierenharen in loodwit, muisgrijs, goudgeel, purper en kostbaar ultramarijn, en prees God in meditatieve taferelen, waar de machten van licht en donker tegenover elkaar stonden. De werkelijkheid die hij om zich heen zag, gaf hij een diepere zin: hij legde haar het zwijgen op in het aangezicht van God, met behulp van alle schakeringen die het palet hem bood.

Leuven viert dit jaar het feit dat vijfeneenhalve eeuw geleden, dus eigenlijk rond de tijd dat Bouts naar Leuven trok, de eerste steen van het gotische stadhuis werd gelegd. Een grootse herdenking van dit pronkjuweel van Brabantse gotiek kan niet plaatsvinden zonder ook uitgebreid aandacht te besteden aan de beroemdste ingezetene van de stad - Dirk Bouts - die bovendien een Laatste Oordeel en vier gerechtstaferelen voor het stadhuis schilderde.

En dus gaat Leuven de komende maanden op in het werk en het leven van Dirk Bouts en diens navolgers. Liefst vier tentoonstellingen op verschillende plaatsen in de stad gaan in op het werk van de schilder(s), op het leven in Leuven tijdens de middeleeuwen, en op de geschiedenis van het Leuvense stadhuis. Bezoekers met veel fantasie kunnen zich via een imaginaire tijdtunnel laten transponeren naar de potten en pannen, de jurken en schoenen van toen. Ze kunnen het stadhuis bekijken, van de 'wandelzaal' beneden, tot boven op zolder, waar de restanten staan van beelden die ooit de gevel van het stadhuis versierden. Er zijn twee prachtige kerken die zich weids openen voor publiek. En er verschijnen drie kolossale boekwerken plus nog een catalogus.

Waarom valt deze herdenking dan toch tegen? Waarom kun je nu alvast zeggen dat het verstandiger is de wetenschappelijke catalogi te kopen, dan naar Leuven af te reizen - al is Leuven nog zo'n mooie stad? Dat ligt in de eerste en de laatste plaats aan de tentoonstellingen zelf. Zij lijken overhaast en weinig doordacht tot stand gekomen.

Wie vertrouwd is met het werk van Bouts, weet dat maar weinig werk van de man is bewaard. Slechts zo'n vijftien tot twintig, veelal kleine, voor privé-devotie bestemde panelen worden aan hem toegeschreven. Daaronder zijn major opus, het Laatste Avondmaal, een veelluik dat hij voor de Sint-Pieterskerk in Leuven schilderde, en dat nu, gerestaureerd en wel, op z'n oude plaats in de kerk terughangt. Ook zijn twee panelen overgebleven van wat oorspronkelijk een Laatste Oordeel was - met die originele voorstelling van de zielen die gewassen worden, voordat ze naar de hemel opstijgen. In de Alte Pinakothek in München wordt de 'Parel van Brabant' bewaard, een drieluik met de aanbidding der Koningen, Johannes de Doper en een mystieke heilige Christoffel, die zich met het kindje Jezus op de nek een weg baant door diepblauw water. Het Metropolitan in New York bezit Bouts' liefste paneeltje, een tedere Madonna met zoenend kind.

Aldus zijn de mooiste werken van Bouts allang niet meer in Belgisch bezit, maar verspreid over de hele wereld. Bij een groep tentoonstellingen die aangekondigd staat als retrospectief, verwacht je een groot deel van die meesterwerken bijeen of in ieder geval in het echt te zien. Maar in Leuven is niets minder waar.

Ja, Het Laatste Avondmaal hangt vers gerestaureerd in zijn in de Sint-Pieter, en het drieluik waarop de vierde-eeuwse martelaar Erasmus wordt 'ontdarmd' hangt er ook. Maar in de Predikherenkerk, waar het meeste van Bouts' oeuvre bij elkaar te zien zou zijn, is het zoeken met een schijnwerper naar de werk van de meester.

In plaats daarvan een overdaad aan (letterlijk) bestofte navolgers, en schilders uit de omgeving van Bouts - gezegend met veel minder talent. In plaats daarvan veel tekst op borden (maar ontbrekende uitleg over bijvoorbeeld het onderscheid tussen al die navolgers). In plaats daarvan ook grote kleurenreproducties van de beroemde, ontbrekende werken van Bouts.

Deze kleurenreproducties op ware grootte hangen, in wat in de reclametaal van het organiserend comité het 'imaginair museum' heet. Alle grote stukken, waar je je op verheugd had, zie je hier in hun levenloze, gereproduceerde variant. Olie en pigment veranderen in papier, penseelstreken in pixels. De schilderkunst van Bouts op deze manier gepresenteerd: dat is letterlijk vloeken in de kerk.

Dirk Bouts, Leuven in de Middeleeuwen en het Leuvense stadhuis. Predikherenkerk, Sint-Pieterskerk, Stedelijk Museum Vander Kelen-Mertens en het stadhuis, tot en met 6 dec.

Tel. 0032-16224564.

Bij de tentoonstellingen verschijnt een monografie over Dirk Bouts (prijs tijdens de expositie Bfs 850), en drie grote wetenschappelijke catalogi over Bouts, de middeleeuwen in Leuven en het Leuvens stadhuis ( resp. 2000, 1400 en 900 Bfs.).

Op 26, 27 en 29 nov vindt in Leuven een internationaal symposium over Bouts plaats. Tel. 0032-16243840.

Meer over