Review

Zulajka staat vol prachtige zintuiglijke details

Een nieuwe stem in de Russische literatuur.

In 1929 besloot Stalin dat de gehele klasse der 'koelakken' moest worden geliquideerd. Wie precies een koelak was, bleef met opzet vaag. Van oorsprong waren het de rijkere boeren, maar ook een boer zonder eigen koe kon op grond van religieuze of contrarevolutionaire activiteiten als koelak worden aangemerkt. Minstens 2,5 miljoen koelakken werden naar Siberië gedeporteerd.

Guzel Jachina, Zulajka opent haar ogen (****), fictie.
Uit het Russisch vertaald door Arthur Langeveld.
Querido; 480 pagina's; euro 19,99.

Over deze massale deportaties heeft de Tataarse schrijfster en filmmaker Guzel Jachina (1977) een indrukwekkende roman geschreven, Zulajka opent haar ogen. Jachina baseerde haar verhaal op dat van haar grootmoeder die als 7-jarig meisje werd gedeporteerd.

Het boek opent met de beschrijving van het boerenhuishouden dat Zulajka samen met haar gewelddadige man Moertaza en diens moeder Vampiria voert. Zulajka heeft vier dochters gebaard, die allemaal voortijdig zijn overleden. Het uitblijven van een zoon is reden genoeg voor de blinde Vampiria om haar schoondochter te vervloeken.

Als Zulajka en haar man in het bos hun zaaigoed tussen de graven van de dochters hebben verstopt, stuiten ze op de terugweg op een groep militairen. Moertaza zwaait met zijn bijl, de commandant lacht hem uit en even later is Zulajka weduwe. Samen met een stel dorpsgenoten wordt ze op transport gesteld, eerst naar de hoofdstad Kazan, vervolgens per trein naar Siberië, een reis die ruim een half jaar in beslag neemt.

Oorspronkelijk was Zulajka opent haar ogen een filmscenario, Jachina werkte het pas later uit tot een roman. Het is dan ook niet verwonderlijk dat het vol staat met goed gekozen, zintuiglijke details. Je hoort de korhoenders opvliegen, je ruikt de hars van de gekapte bomen, je ziet de schedel van de geschoten eland op een paal bij de ingang van het kamp staan.

Tegelijk is Zulajka een personage om nooit te vergeten. Haar tegenstrijdige gedachten maken haar menselijk, en als ze op het laatst alsnog opstaat tegen het spook van haar schoonmoeder, slaak je een zucht van opluchting.

Dat de moordenaar van haar man zich ontwikkelt tot een kampcommandant met een geweten, is minder overtuigend. Vooral omdat een zeker schuldbesef bij hem pas later ter sprake komt. En dat hij Zulajka tracht te verleiden zonder zich af te vragen of zij wel geïnteresseerd is in een affaire met de moordenaar van haar man, lijkt ook wat vergezocht.

Dit neemt niet weg dat met Guzel Jachina een belangrijke nieuwe stem in de Russische literatuur is opgestaan.

Meer over