interview

‘Zonder de camera hadden we deze gesprekken niet kunnen voeren’

De Chinees-Nederlandse filmmaker Louis Hothothot, ooit illegaal tweede kind vanwege de eenkindpolitiek, probeert in de intieme documentaire Four Journeys zijn familie aan de praat te krijgen over hun verzwegen verleden.

Gidi Heesakkers
Louis Hothothot Beeld Renée de Groot
Louis HothothotBeeld Renée de Groot

Als Louis Hothothot (pseudoniem van filmmaker Louis Yi Liu) in 2017 van zijn woonplaats Amsterdam naar Beijing vliegt, naar zijn ouders en oudere zus, heeft hij hen vijf jaar niet gezien.

‘Waarom praten we niet met hem?’, vraagt zijn zus zich af, terwijl Hothothot filmt hoe zij en zijn ouders in hun nieuwe appartement naar de schermpjes van hun telefoons kijken. ‘Jullie zoon is van 16 duizend kilometer verderop gekomen, volgende week gaat hij weer naar huis. Ongelooflijk!’

Zijn ouders voeren redenen aan: hij is druk bezig, ze weten niets van zijn werk, wat kunnen ze hem vragen? ‘En over zijn leven dan?’ Het blijft stil. Zijn zus lacht, terwijl ze een pijnlijke constatering doet: ‘De kloof tussen ons is te groot om te dichten.’

Er volgen meer van zulke bittere, soms hartbrekende momenten in Four Journeys, de openingsfilm op documentairefestival Idfa, waarin Hothothot toch een poging doet om nader tot zijn familie te komen door te praten over wat tot dan toe werd verdrongen en doodgezwegen.

Als tweede kind was Louis Hothothot (35) illegaal, vanwege het Chinese eenkindbeleid. Zijn vader betaalde een boete van drie jaarsalarissen en gaf zijn politieke carrière op voor zijn zoons bestaan. Al op jonge leeftijd voelde Hothothot zich daar schuldig over, vertelt hij twee weken voor de première van zijn film. ‘Mijn vader is een onbehouwen man. Toen ik klein was, zei hij dingen als: door jou verloor ik een kans op werk, door jou moest ik die boete betalen. Door mij steeds te vertellen wat hij allemaal wel niet voor mij had opgeofferd, maakte hij mij ervan bewust hoeveel ik hem verschuldigd was.’

Four Journeys van regisseur Louis Hothothot, de openingsfilm op documentairefestival Idfa. Beeld
Four Journeys van regisseur Louis Hothothot, de openingsfilm op documentairefestival Idfa.

Er is nog steeds dat knagende schuldgevoel, verwant aan de vraag of hij wel goed genoeg is, maar er speelt meer dat de onderlinge verhoudingen in het gezin op scherp zet. Op zijn 26ste verhuisde Hothothot naar Nederland, eerst voor een master aan kunstacademie ArtEZ in Arnhem, gevolgd door de Filmacademie in Amsterdam. Zijn oudere zus benijdt hem om zijn vrije leven hier, zonder ouders op zijn nek; hij benijdt haar als het lievelingetje van hun vader, om de vanzelfsprekende plek die ze heeft in het gezin waarvan hij zich nauwelijks deel voelt.

Zijn ouders stoppen een groot verdriet weg: zij verloren hun oudste zoon, hun eerste kind, dat 2 jaar was toen hij verdronk – meer hebben ze er nooit over kwijt gewild. Het zijn aangrijpende vragen die Hothothot in de voice-over van zijn film stelt, zachtjes, haast fluisterend: ‘Zijn mijn ouders mijn broer vergeten? Vergeten ze mij ook?’

Hoe was het contact tussen jullie in de periode dat jullie elkaar niet zagen?

‘Ingewikkeld. Hier in Nederland was ik gelukkig, ik voelde me als het ware een nieuw kind in een nieuw land. Ik heb in vijf jaar misschien tien keer met mijn moeder gebeld. Mijn vader sprak ik helemaal niet. Als ik mijn moeder aan de telefoon had, hoorde ik hem soms op de achtergrond iets vragen, maar hij belde zelf nooit. Dat typeerde onze band ook toen ik nog in China woonde. We spraken elkaar amper. Zonder de camera was het denk ik niet gelukt om een ander gesprek te voeren.’

Op welke manier hielp het filmen daarbij?

‘De camera creëerde een soort veilige ruimte waarin ik een andere rol kon aannemen. Ik filmde hen niet alleen als mezelf, hun zoon, maar ook als maker die een verhaal probeerde te vertellen. Daardoor kon ik mijn ouders en zus ook als personages zien en had ik meer geduld met hun, eh... ( begint te lachen) ...karakterologische ontwikkeling. Het maakte sommige momenten minder emotioneel. Al zijn er ook scènes waarin je hoort dat ik mezelf niet kan beheersen.’

Dat gebeurt bijvoorbeeld als zijn vader een foto bekijkt van de kleine Louis, genomen op een treinstation, en oprakelt hoe het hoofd van zijn zoontje kort na dat moment ineens was bedekt met honderden bijen.

Hothothot herinnert zich op zijn beurt hoe angstig hij zich voelde. Niet zozeer vanwege die bijen, maar omdat iedereen naar hem keek. Hadden die mensen soms door dat hij een ‘zwart kind’ was, een illegaal kind dat niet voorkwam in het nationale registratiesysteem? Zijn vader besloot destijds eerst een koffer in de bijna vertrekkende trein te zetten en pas daarna iets te doen aan de hachelijke situatie van zijn zoon, die onder de bijen zat.

Hothothot: ‘Ik voelde mezelf boos worden toen ik hem daarop aansprak. Als kind wil je jezelf ervan verzekeren dat je ouders van je houden en voor je zullen zorgen. Ik vond dat mijn vader moest toegeven dat hij dit helemaal verkeerd had aangepakt. Ik wilde dat hij zei: ‘Louis, ik had eerst jou moeten redden, niet die koffer.’ Maar dat deed hij niet.

‘Toen ik die woordenwisseling tussen ons terugzag, realiseerde ik me dat dit moment een keerpunt was. Voor de film, maar ook voor mij persoonlijk. Tot die tijd dacht ik dat ik dingen wilde uitzoeken over mijn kindertijd, over vroeger, maar opeens besefte ik hoeveel deze zoektocht eigenlijk over het heden ging, over onze relatie nu.

‘Ik besefte dat ik erom geef dat ze om mij geven, en dat ik de band tussen ons echt wil verbeteren. Vanaf dat moment voelde ik een sterke drang om de pijn en het ongemak van die kloof tussen ons onder ogen te komen, en mijn ouders er ook mee te confronteren.’

Je moeder zegt op een gegeven moment tegen jou dat het een verkeerde beslissing was om zwanger van jou te worden. Wat deed het met jou om dat te horen?

‘Ze sprak het voor het eerst hardop uit, maar het was niet nieuw voor mij. Ik wist het eigenlijk al wel.

‘Zonder de camera was ik waarschijnlijk op dat punt gestopt met het gesprek. Hoe moet je zulke informatie verteren? Het had goed gekund dat ik een week niet met haar had willen praten. Dankzij de camera kon ik mijn focus verleggen, waardoor het lukte om door te vragen. Maar natuurlijk voelde ik ondertussen van alles.

‘Het was verwarrend. Toen ik aankwam in Beijing, had mijn moeder me juist verteld hoe trots ze op me was. Met deze uitspraak brak ze het opgebouwde vertrouwen in één klap weer af. Ik dacht: als je nu blij met me bent, dan zeg je toch niet dat het verkeerd was om mij te houden? Dat wilde ik begrijpen.’

Louis Hothothots vader in Four Journeys. Beeld
Louis Hothothots vader in Four Journeys.

Begrijp je het?

‘Nu de film af is, en nu we veel gesprekken verder zijn, weet ik dat zij ook geëmotioneerd was toen ze dat zei. Ik bracht het verleden bij haar omhoog, dat bracht pijnlijke gevoelens naar boven. Ik neem het haar niet kwalijk. Door me in haar geschiedenis te verdiepen heb ik ook ingezien dat niet alles wat er is gebeurd persoonlijke redenen heeft, dat sommige dingen cultureel ingegeven zijn – zoals het feit dat mijn broer niet in een familiegraf begraven ligt.

‘Veel boosheid en pijn wordt veroorzaakt door miscommunicatie. En door er nooit meer over te praten wordt de situatie alleen maar erger. Voor mijn moeder was het fijn om te horen dat mijn oom ook nog altijd verdriet heeft om de dood van mijn broer – hij was erbij toen hij verdronk. Dat had ze niet geweten als het een verboden onderwerp was gebleven.’

Zijn ze jou ook beter gaan begrijpen?

‘Ja. Dat merk ik bijvoorbeeld aan het belangrijkste twistpunt tussen ons: kinderen krijgen. Zij begrijpen niet waarom ik nog geen kinderen heb. Sinds ze in Amsterdam zijn geweest en in Frankrijk de ouders van mijn vriendin Artemise hebben ontmoet, begrijpen ze dat hun cultuur echt anders is dan de cultuur waarin Artemise en ik leven. Ze hopen nog steeds dat we kinderen krijgen, maar ze pushen het niet meer.’

De kwestie ‘wel of geen kinderen’ heb je tot onderwerp gemaakt in de film. Speelt jouw eigen kindertijd een rol in je overwegingen?

‘Dat denk ik wel, ja. Ik kreeg als kind weinig mee van het leven van mijn vader. Hij praatte nooit over zijn hobby’s. Dat wil ik zeker anders doen, mocht ik kinderen krijgen. Ik wil ze meer van mijn tijd geven, maar ik denk niet dat ik daar nu al toe in staat ben.’

In de film vertelt zijn moeder uiteindelijk geëmotioneerd dat zijn geboorte als tweede zoon een nieuw begin moest markeren, na de dood van zijn broer. Het afschaffen van de eenkindpolitiek in 2015 was voor haar een moeilijk moment, zegt Hothothot. ‘De autoriteiten hebben een fout gemaakt, en wij betalen daar een hoge prijs voor. Dat is en blijft pijnlijk.’

Heeft dit project wat van die pijn kunnen wegnemen?

‘Ja. Dat mijn moeder na al die jaren voor het eerst naar de plek is gegaan waar mijn broer begraven ligt, zie ik als de grootste stap.

‘De film heeft ons de kans gegeven om elkaar beter te begrijpen. Ik deelde nooit persoonlijke worstelingen met mijn ouders, alleen positieve dingen. Ik dacht: ze kunnen me vanwege de afstand toch niet helpen, ik maak ze er alleen maar bezorgd mee. Het zou de kloof tussen ons alleen maar kunnen vergroten. Als je voelt dat het moeilijk is een kloof te dichten, is het verleidelijk die kloof te laten voor wat-ie is. Omgekeerd dachten zij: hij zit daar goed in Nederland, het gaat goed met zijn werk, hij heeft een vriendin, we hoeven ons geen zorgen te maken.

‘Maar ik wilde een diepere emotionele connectie met ze, en die krijg je alleen als je ook kwetsbaarheden met elkaar deelt. Ik had nooit verwacht dat de band tussen ons zo goed kon worden als hij nu is.’

So Long, My Son

De Chinese regisseur Wang Xiaoshuai maakte in 2019 een geprezen speelfilm over de nog altijd merkbare effecten van de eenkindpolitiek, So Long, My Son. In China wordt weinig gereflecteerd, zei Xiaoshuai in een interview met de Volkskrant. ‘Ik voel de verantwoordelijkheid om mensen juist wel aan het denken te zetten over het verleden. Als een regering of staat daartoe niet in staat is, kunnen zaken gemakkelijk uit de hand lopen. Herinneringen zijn van essentieel belang om verder te komen, om te leren van fouten uit het verleden. Als alles altijd nieuw moet zijn, zit je op de verkeerde weg.’

Meer over