Interview

'Zo veel mogelijk jonge meiden bereiken, dat was ook het doel'

Layla M. gaat over een radicaliserend moslimmeisje. Regisseur Mijke de Jong en actrice Nora El Koussour over hoe je van zo'n onderwerp een meeslepende film maakt - die nu zelfs in een paar van de grootste zalen draait.

Floortje Smit
De 18-jarige Layla (Nora El Koussour). Beeld
De 18-jarige Layla (Nora El Koussour).Beeld

Layla is boos. Eigenlijk hoort de 18-jarige zich druk te maken om haar eindexamen vwo. Maar ze laat zich afleiden door afschuwelijke filmpjes vanuit Syrië, door chatsessies met haar grote liefde Abdel en door haar nieuwe strenggelovige vriendinnenclub.

Ze maakt zich kwaad over het beperkte boerkaverbod in Nederland en verbetert haar liberale ouders als ze niet weten hoe ze het woord Koran horen uit te spreken. In Nederland voelt ze zich niet gehoord. Dus reist ze stiekem met Abdel naar Jordanië, op weg naar een plek vol gelijkgestemden. Althans, dat denkt ze.

In Layla M., geregisseerd door Mijke de Jong (57) is Layla niet alléén kwaad. Ze is ook innemend. Gevoelig, dwars, romantisch en stronteigenwijs. Ze wordt gespeeld door de 22-jarige Nora El Koussour, die door haar zachte blik af en toe donkere woede laat flitsen. De film ging in wereldpremière tijdens het filmfestival in Toronto, draaide ook op festivals in Londen en Rome en kreeg lovende recensies.

Nu, vlak voor de Nederlandse release, geven De Jong en El Koussour samen een interview in het Amsterdamse Ketelhuis. De Jong is bekend van haar sociaal bewogen films, vaak met vrouwelijke hoofdpersonen. Zo gaat Bluebird (2004) over een meisje dat gepest wordt, Het zusje van Katia (2008) over een Russisch meisje dat opgroeit in Amsterdam-Noord en Joy (2010) over een 18-jarige die opgroeide in internaten en op zoek gaat naar haar biologische moeder. Voor Tussenstand (2007), waarin Marcel Musters en Elsie de Brauw een bekvechtend gescheiden stel spelen, kreeg ze een Gouden Kalf. Zelf maakte ze op Layla's leeftijd onderdeel uit van de kraakbeweging en van de radicale beweging Onkruit die overal in Nederland acties organiseerde tegen het leger en kernwapens.

El Koussour heeft de theaterschool van Rotterdam afgerond en is net begonnen aan de toneelschool in Maastricht. 'Bij het casten zocht ik eigenlijk iemand die meer van zich af zou bijten', zegt De Jong. 'Iemand bij wie je het bozige meteen aan de buitenkant ziet. Maar Nora fascineerde me direct. Ze speelt het veel zachter, mooier .'

Hoe pak je het aan, een film maken over zo'n gecompliceerd onderwerp als radicalisering, terwijl de actualiteit je voortdurend in de nek hijgt? Toen De Jong samen met echtgenoot en vaste scenarist Jan Eilander voor het eerst nadacht over een film over een radicaliserend moslimmeisje was de Arabische Lente net begonnen. Europese moslimjongeren reisden af om mee te vechten in wat De Jong optimistisch inschatte als een soort vrijheidsstrijd.

Mijke de Jong. Beeld Maarten de Boer
Mijke de Jong.Beeld Maarten de Boer

Amateurs

Mijke de Jong werkt graag met amateurs, maar de rol van Layla vond ze daar te gecompliceerd voor. Ze zag Nora El Koussour (22), net afgestudeerd aan de Rotterdamse theaterschool, meteen al zitten als hoofdrolspeler, maar tijdens screentests klapte de actrice telkens dicht. De Jong liet haar een keer of zeven terugkomen. Doorslaggevend was uiteindelijk een religieus zangstuk, dat ze van De Jong moest uitvoeren met haar tegenspeler Ilias Addab. Het publiciteitscircus rondom Layla M. moet El Koussour een beetje aan zich voorbij laten gaan: ze heeft het te druk met haar opleiding aan de toneelschool in Maastricht.

Maar terwijl De Jong en Eilander aan Layla M. werkten, werden er aanslagen gepleegd door geradicaliseerde jongeren in Parijs, Nice en Brussel.

'In de afgelopen jaren hebben Jan en ik het er vaak over gehad om de actualiteit in de film te verwerken', zegt De Jong. 'We voelden ons bijna verplicht om een soort sociologisch onderzoek naar radicaliserende jongeren in het algemeen te doen. Maar uiteindelijk zijn we gewoon dicht bij Layla gebleven. Het is vooral een persoonlijk portret - zoals eigenlijk altijd al de bedoeling was.'

Lees ook: Layla M. zoekt het hartverscheurende verhaal achter de krantenkop (****)

Met Layla M. heeft Mijke de Jong een uitgesproken en actuele film gemaakt zoals in Nederland maar zelden te zien is geweest. Hartverscheurend, hoe licht en intens droevig het debuterende natuurtalent Nora El Koussour speelt.

Op wie is Layla gebaseerd?

De Jong: 'Ze is een mengeling van mensen die ik ontmoet heb. Bij speciale vertoningen van mijn film Geloven, over een Nederlandse bekeerlinge en de relatie met haar moeder, kwam ik in aanraking met Layla's. Ze hadden precies die karaktereigenschappen die ik meteen heel aantrekkelijk vind voor een personage. Het zijn verbaal sterke vrouwen die weten wat ze willen en begaan zijn met de wereld. Tegelijkertijd zoeken ze de geborgenheid van zustergemeenschappen op en zijn ze op zoek naar wie ze zijn. Het deed me erg denken aan mijn eigen jeugd: dat zwart-witdenken, dat 'nee' tegen de hele wereld, het opzoeken van een groep. Jan en ik hebben met het idee gespeeld iets te maken over de kraakbeweging. Nu we het thema naar het nu hebben verplaatst, vind ik deze film interessanter en belangrijker.'

Wie was de bron?

Voor de details leunde Mijke de Jong ook vaak op de kennis van hoofdrolspelers Nora El Koussour en Ilias Addab, die Layla’s vriend Abdel speelt. De Jong: ‘Een goed voorbeeld is de soap waar Layla’s moeder en oma in de film naar kijken. Ilias zei: ‘Bij ons thuis wordt eigenlijk alleen naar Braziliaanse soaps gekeken, die heel slecht in het Marokkaans worden nagesynchroniseerd.’’

Er is de laatste tijd veel discussie over culturele toe-eigening. Of je als witte auteur wel een boek over een zwarte hoofdpersoon kunt schrijven. Heb jij daarover nagedacht?

De Jong: 'Natuurlijk, maar ik vind het tegelijkertijd ook irrelevant. Het zou een saaie boel worden als je niets mag maken over wat buiten je eigen werkelijkheid ligt. Uiteraard heb je een verantwoordelijkheid voor het onderwerp, maar dat is altijd zo als je een film maakt die niet over je eigen wereldje gaat.'

El Koussour: 'Toen ik het script kreeg, heb ik er daarom misschien wel extra kritisch naar gekeken. Maar ik vond het zo'n mooi verhaal, en vrij van stereotypen, dat ik er al snel niet meer over heb nagedacht.'

Het is als buitenstaander misschien lastig om alle nuances en gevoeligheden te kennen.

De Jong: 'Dat vind ik echt een kulargument. Dan moet je als filmmaker je werk goed doen. Religie en activisme zijn onderwerpen die me na aan het hart liggen. Het mooie van mijn werk is dat ik me daar uitgebreid in mag verdiepen. We hebben enorm lang geresearcht. Elk detail is gecheckt.'

Je bezocht de moskee, woonde jihadprocessen bij. Je kreeg toegang tot zustergemeenschappen. Hoe wist je het vertrouwen te winnen?

De Jong: 'Met heel veel geduld en door altijd open kaart te spelen. Mijn voordeel was dat ik ingangen had door mijn film Geloven. We trokken op met verschillende zusters. We vroegen van alles. Layla beweegt heel soepel in haar boerka, kan dat zo? We wilden gewoon geen fouten maken.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Nora El Koussour en Ilias Addab, die haar geliefde Abdel speelt. Beeld
Nora El Koussour en Ilias Addab, die haar geliefde Abdel speelt.Beeld

El Koussour: 'We gingen diep in op het geloof. Zo veel zelfs dat het verhaal een beetje naar de achtergrond leek te verdwijnen.'

De Jong: 'Jan vroeg ook: 'Gaan jullie niet te ver?' Want het is ook een liefdesverhaal. Het gaat niet over radicalisering, maar over een radicaal meisje dat zoekt naar haar identiteit. Maar we moesten ook alles precies weten om die kennis weer los te kunnen laten. Als we niet alles tot in de details hadden onderzocht, had ik me voortdurend afgevraagd of wat we lieten zien wel precies klopte.'

Was het moeilijk om de boze Layla te spelen?

El Koussour: 'Die woede heb ik echt in mezelf moeten opzoeken.'

De Jong: 'We keken bijvoorbeeld veel filmpjes, zoals een van de filmpjes die Layla zelf bekijkt in de film. Van een Syrische vader met zijn twee dode kinderen in zijn armen.'

El Koussour: 'Research om boosheid op te roepen.'

De Jong: 'We zijn daar ook echt alle drie van van slag geweest. We moesten elkaar ...'

El Koussour: '... Er echt wel even uit trekken. En er zijn zo veel meiden die de hele dag die filmpjes bekijken.'

De Jong: 'Dan kom je ook in een soort trechter terecht. Nora ging bijvoorbeeld naar politieke lezingen, en dan vertelde ze me daarover. Als een wijze moeder zei ik dan: 'Nou, Noor, als je je alleen focust op deze werkelijkheid is het logisch dat je het je zo aantrekt.'

'Soms kreeg ze er letterlijk pijn in haar buik van. Ik voelde ook een behoorlijke verantwoordelijkheid. Als regisseur zoek ik altijd naar de momenten waarop het personage en de persoon zelf emotioneel samen vallen. Vooral bij jonge acteurs werkt dat goed. Maar daarbij wil je natuurlijk niet iemand persoonlijk schaden.'

Was je niet bang dat je Layla ondanks haar extreme denkbeelden te sympathiek maakte?

De Jong: 'Het was een precaire balans. Het was belangrijk dat ze een paar keer echt over de schreef gaat; ze kijkt bijvoorbeeld bewonderend naar een filmpje over een zelfmoordterroriste die zich opblaast. Maar tegelijkertijd mag de kijker zich nooit helemaal van haar afkeren, ook al is hij of zij het met haar oneens.'

Meestal worden jouw films vooral gedraaid in de arthousebioscopen. Denk je dat de Layla's naar de film zullen gaan?

De Jong: 'Ja, man! Die gaan! Onze trailer ging viral en onze Facebookpagina staat vol met enthousiaste reacties. Layla M. gaat in alle grote Pathés draaien. Zo veel mogelijk jonge meiden bereiken, dat was ook het doel.'

El Koussour: 'Vanochtend kreeg ik nog bericht van mijn oude school. De leerlingen gaan hem bekijken. Verplicht. Hoe leuk is dat?'

Filmografie De Jong

1990 In krakende welstand

1993 Hartverscheurend

1997 Broos

2001 Uitgesloten

2004 Bluebird

2007 Tussenstand

2008 Het zusje van Katia

2010 Joy

2011 Geloven (telefilm)

2014 Brozer

2016 Stop Acting Now

2016 Layla M.

Meer over