Podcast

Zo maak je een sprankelende podcastserie over gortdroge historische onderwerpen

Rolly Smeets en Annick Lesage, podcastmakers bij de Vlaamse VRT-zender Klara. ‘Luisteraars moeten zich helemaal kunnen onderdompelen.’ Beeld Aurelie Geurts
Rolly Smeets en Annick Lesage, podcastmakers bij de Vlaamse VRT-zender Klara. ‘Luisteraars moeten zich helemaal kunnen onderdompelen.’Beeld Aurelie Geurts

Rolly Smeets en Annick Lesage maken met veel succes podcasts over geschiedenis voor de Vlaamse zender Klara. Vele Nederlanders beluisterden hun recente reeks Revolusi, naar het boek van David Van Reybrouck over de geschiedenis van Indonesië en de rol van Nederland daarin. Hoe gaat dit duo te werk?

Gijs Beukers

Annick Lesage, podcastmaker bij de Vlaamse VRT-zender Klara, een cultuurzender met klassieke muziek die zich ook heeft toegelegd op podcasts, krijgt al jaren van luisteraars dezelfde mail. ‘We kwamen thuis van vakantie, maar we zijn nog een half uur in de auto blijven zitten om de podcast af te luisteren.’

‘Ik hoor ook zelden dat een aflevering te lang duurt’, zegt haar collega Rolly Smeets (56).

Lesage (52) vervolgt: ‘Luisteraars moeten zich helemaal kunnen onderdompelen. Daarom heeft een gemiddelde serie ook acht afleveringen van anderhalf uur. Die over Lodewijk XIV en Leopold II hebben er zelfs tien.’ Alle podcasts die het tweetal maakt, zijn gebaseerd op een boek en ingesproken door de schrijver ervan.

‘Ik denk dat de ambitie die we tentoonspreiden het succes van onze series deels verklaart’, zegt Smeets. ‘Als je een reeks beluistert, dan weet je álles over Indonesië, Venetië of Napoleon.’

Klara (‘klassieke radio’) is ‘een meester in het uitbrengen van monumentale podcast (sic)’, schreef Vincent Bijlo eerder dit jaar in NRC. ‘Ze bestaan uit uren- en urenlange meanderende monologen van zeer goed geïnformeerde heren, die één onderwerp uit-en-te-na behandelen op zulk een wijze dat de luisteraar, gevangen als hij of zij is in de fascinatie der verteller, niets anders overblijft dan aflevering na aflevering al bingend de woordenvloed in te drinken.’

De populairste Klara-podcast is gebaseerd op een ook in Nederland veelgelezen boek: De Bourgondiërs van Bart Van Loo. De acht afleveringen, vol volvette anekdotes waarin Van Loo vertelt over bacchanalen en bloedige veldslagen tijdens de vroege Nederlandse eenwording, zijn meer dan een miljoen keer beluisterd, zegt Smeets.

En ook een van hun recente reeksen, Revolusi, naar het boek van David Van Reybrouck over de geschiedenis van Indonesië en de rol van Nederland daarin, levert veel reacties op vanuit Nederland.

V spreekt het duo in een kolossaal gebouw op twintig minuten fietsen van het centrum van Brussel, dat de VRT (Vlaamse Radio- en Televisieomroeporganisatie) deelt met haar Waalse evenknie, de RTBF (Radio-Télévision belge de la Communauté française). Het is de eerste keer dat ze worden geïnterviewd, vertellen ze. Smeets spreekt bedaard, Lesage is extraverter. Beiden werken al decennia bij de Vlaamse publieke omroep.

Bij Klara zijn zij de enigen die zich fulltime met podcasts bezighouden. Dat doen ze sinds het succes van de serie van Johan Op de Beeck over Napoleon, een jaar of acht geleden. ‘Annick en ik maakten radiodocumentaires in allerlei vormen’, zegt Smeets. ‘Maar bij Johan hadden we al snel door dat we niet veel meer nodig hadden dan een microfoon. Weg met de ballast, we gingen terug naar de essentie: pure vertelkunst.’

De formule – feitelijk een ouderwets luisterspel – sloeg aan. ‘De mails stroomden toe en de luistercijfers waren verbazingwekkend goed’, zegt Smeets.

In die tijd, zo rond 2015, zag Smeets dat podcasts in landen als Frankrijk en de Verenigde Staten ‘begonnen te marcheren’. ‘In Nederland en België liepen we een beetje achter. Toen zijn wij met Klara vrij vroeg op de kar gesprongen.’ Een volgende serie, opnieuw van Johan Op de Beeck maar dit keer specifiek over het liefdesleven van Napoleon, verscheen alleen als podcast. ‘Zo krijgen onze docu’s eeuwigheidswaarde’, zegt Lesage. ‘Je kunt ze na tien jaar namelijk nog beluisteren.’

Grof geschetst komt hun taakverdeling hierop neer: Smeets schrijft de scripts en is aanwezig bij de opnamen, Lesage is verantwoordelijk voor de montage, muziek en geluidseffecten.

Vrijwel alle series zijn ook te beluisteren op de radio, maar de aandacht gaat steeds meer richting podcast. ‘We hebben het luisteraandeel van de podcastluisteraar gestaag zien groeien, en sinds De Bourgondiërs is dat ontploft.’

Daarom zijn minutenlange muziekintermezzo’s op recentere reeksen afwezig. Lesage: ‘Wie bij een podcast toe is aan afleiding, drukt gewoon op pauze.’ Smeets: ‘Van een podcastluisteraar heb je sneller de volle aandacht.’

Zodra Smeets en Lesage weten dat er een dik, naar verwachting populair geschiedenisboek in aantocht is, komen ze in actie en bellen ze de uitgever. Smeets: ‘Al komt het tegenwoordig ook voor dat uitgevers contact met ons opnemen.’

Na groen licht begint Smeets aan het script. Bij boeken van 600 pagina’s betekent dat vooral schrappen. ‘Maar soms voeg ik ook dingen toe’, zegt Smeets. ‘Het belangrijkste is dat het levendig wordt verteld. Stel er staat in een boek over Napoleon dat hij op 2 december 1805 bij Austerlitz de Oostenrijkse troepen verslaat. Dat is één zin, maar ik kan daar vier minuten podcast van maken door er, aan de hand van andere bronnen, scènes bij te schrijven. Ik stel me bijvoorbeeld voor hoe Napoleon uitkijkt over dat slagveld, wat hij dan denkt.’

In hoeverre de scripts verschillen van het boek, hangt af van het boek. Smeets: ‘Sommige boeken zijn zo beeldend, die lijken wel gemaakt voor een podcast. Denk aan Revolusi van David Van Reybrouck.’ Toch zijn er ook dan verschillen. ‘Een specialiteit van David zijn de oral histories (mondeling overgedragen geschiedenisverhalen, red.) van lokale inwoners. Maar daar zijn niet altijd audio-opnamen van, dus moeten we iets anders verzinnen. We halen uit het archief bijvoorbeeld een spannende speech van Soekarno.’

Per aflevering werkt Smeets grofweg een week aan een script. ‘In het geval van Revolusi heb ik het daarna samen met David doorlopen.’

Telefonisch zegt Van Reybrouck dat hij ongeveer dertig A4’tjes per aflevering ontving. Die las hij uitgebreid door, waarna hij passages markeerde en op de achterkant steekwoorden opschreef.

Woord voor woord oplezen is dan ook ‘totaal niet de bedoeling’, zegt Lesage. ‘Voor de luisteraar moet het lijken alsof hij het aan tafel vertelt.’ Dat veel schrijvers goede sprekers zijn, helpt. Lesage: ‘Bij Bart Van Loo rollen zinnen uit zijn mond alsof ze net met kroontjespen zijn opgeschreven.’

‘Nederlanders zeggen altijd dat Belgen betere vertellers zijn’, zegt Smeets, ‘maar ik vind Nederlanders spraakvaardiger’. Lesage: ‘Ik heb enorm genoten van Chansons, met Matthijs van Nieuwkerk en Rob Kemps. In hun commentaar zat veel poëzie.’

Ook Johan Op de Beeck, met wie ze samenwerkten voor podcasts over onder meer Napoleon, Lodewijk XIV en Leopold II, is een rasverteller, zegt Lesage. ‘Hij komt nooit hiernaartoe, dus Rolly moet altijd naar zijn huis, net over de grens in Wallonië.’ Smeets: ‘Dan zit hij helemaal in zijn verhaal en begint hij, vanuit zijn eetkamerstoel kijkend naar zijn tuin, te improviseren. ‘Daar staat hij’, zegt hij dan, ‘de Zonnekoning, uitkijkend over de tuin van Versailles, waarachter hij de horizon ziet van het Frankrijk dat hij voor ogen heeft.’’

Als de taak van de schrijver en Smeets erop zit, is de beurt aan Lesage. Zij gaat over de ‘soundscape’, het geluidslandschap.

Als Van Reybrouck vertelt over handelsposten die de VOC opzette in Batavia (nu Jakarta), voegt zij daar oceaangeluiden aan toe. Tijdens een – door een stemacteur ingesproken – donderende speech van Jan Pieterszoon Coen, de ‘slachter van Banda’, klinkt onheilspellende muziek. Gaat het over kraaien, dan klinken krassende pootjes.

‘We hebben een databank vol geluiden’, zegt Smeets. ‘Maar die gebruik ik weinig’, zegt Lesage. ‘YouTube is fantastisch. Als je ‘sound effect walking crow’ intikt, krijg je een kraai.’

Bij De Bourgondiërs, dat zich afspeelde in de Middeleeuwen, kon Lesage losgaan. ‘Bart Van Loo schrijft en praat zelf nogal dik aangezet. Daardoor kan ik mezelf ook veel permitteren, dan is het nooit over the top. Dus als iemands hoofd wordt afgehakt, laat ik gerust het wapengekletter horen, waarna iets in de blubber valt. Recentere gebeurtenissen, zoals het regime van Leopold II in Congo (eind 19de, begin 20ste eeuw, red.) of de politionele acties van Nederland in Indonesië (1947-1949, red.) liggen gevoeliger. Dan ben ik subtieler.’

De acht afleveringen van De Bourgondiërs, verteld door Bart Van Loo, werden in totaal meer dan een miljoen keer beluisterd. Beeld Klara
De acht afleveringen van De Bourgondiërs, verteld door Bart Van Loo, werden in totaal meer dan een miljoen keer beluisterd.Beeld Klara

David Van Reybrouck is blij dat Lesage de mitrailleurs niet laat meeratelen. ‘Ik vind het belangrijk dat de luisteraar zelf dingen kan invullen.’ Hij is ‘hoogst verbaasd’ hoeveel ‘gelaagdheid’ Lesage kan toevoegen. ‘Haar muziekkeuzes passen precies bij de tijd waarin mijn boek zich afspeelt, de geluidseffecten sluiten zeer goed aan.’

Van Reybrouck noemt Rolly Smeets ‘ongelofelijk bescheiden’. ‘Als ik aan hem vraag of zijn naam niet in de podcast moet worden genoemd, zegt hij dat hij maar een civil servant (ambtenaar, red.) is.’

Medewerkers van Klara denken niet meteen aan adverteerders en aandeelhouders, zegt Van Reybrouck. ‘Want die zijn er niet. Ze maken steengoede, gratis programma’s. Na afloop is het enige dat Rolly tegen me zegt: ‘David, ik denk dat we iets van waarde hebben gemaakt.’ Wat een verademing.’

Volgens Van Reybrouck combineert de radiozender, die zich richt op liefhebbers van klassiek, jazz en cultuur, de ernst van het Duitse NDR Kultur met de flair van France Culture.

Het beluisteren van Revolusi is gratis. Vreesde Van Reybrouck niet dat luisteraars zijn boek niet meer hoefden te lezen? ‘Hoewel het boek natuurlijk veel uitgebreider is dan de podcast, had de uitgeverij daar aanvankelijk wel wat schrik voor. De podcast zou het boek ‘kannibaliseren’. Ik heb toen gevraagd aan mensen van De Correspondent, coproducent van de podcast, wat hun ervaringen waren met de podcasts van Rutger Bregman. Zij zeiden dat boeken en podcasts elkaar juist aanvullen.’

Voor jonge lezers is de podcast een goede opmaat, zegt Van Reybrouck. ‘Luisteren is makkelijker dan lezen. In boekhandels kwam ik jongeren tegen die zeiden: ik heb uw documentaire hierover gezien, de podcast geluisterd, en nu wil ik het boek.’ Smeets merkt ook van uitgevers dat ze de podcast als een uitstekende ‘marketingtool’ zien. ‘Dat de bibliotheken werden overspoeld met kinderen, is wat veel gezegd, maar ik hoorde wel dat ze het boek vaak kwamen lenen. Een paar dagen later kwamen ze beteuterd terug, het was toch te moeilijk voor een 10-jarige.’

Samen met Lesage maakt Smeets nu zo’n drie podcastseries per jaar. De laatste ging over Hendrik Conscience, de 19de-eeuwse Vlaamse volksschrijver die ‘zijn volk leerde lezen’.

Graag zouden ze een volgende podcast met een Nederlandse auteur maken. Lesage: ‘Eentje met Tommy Wieringa over de natuur zou mooi zijn. Of met Jan Brokken over Rusland.’ Smeets: ‘De klank van de heilstaat: muziek in de tijd van Stalin van Michel Krielaars is een geschikt verhaal.’ Lesage: ‘En we zijn op zoek naar vrouwelijke vertellers.’ In de podcasts die tot dusver zijn verschijnen, praten voornamelijk mannen over mannen.

Een nieuwe reeks maken blijft eng, zegt Lesage. ‘Ik ben zó blij dat het nu allemaal zo goed gaat. Maar ik heb altijd het gevoel dat mensen het beu gaan worden. Gelukkig is er tot nu toe altijd interesse.’

Podcasts van Annick Lesage en Rolly Smeets bij Klara:

Napoleon Johan Op de Beeck 8 x 90 minuten

Het hart van Napoleon Johan Op de Beeck 10 x 50 minuten

Revolusi David Van Reybrouck 5 x 90 minuten

Leopold II Johan Op de Beeck 10 x 100 minuten

Trojka (geschiedenis van Rusland) Johan de Boose 5 x 110 minuten

De Bourgondiërs Bart Van Loo 8 x 80 minuten

De Zonnekoning Johan Op de Beeck 10 x 90 minuten

Het verlies van België Johan Op de Beeck 5 x 110 minuten

De wereld van Wildevrouw (over Antwerpen, 16de eeuw) Jeroen Olyslaegers 5 x 90 minuten

Hendrik Conscience Johan Vanhecke 5 x 90 minuten

Het leven van Beethoven Jan Caeyers 9 x 100 minuten

Venezia Serge Simonart 9 x 105 minuten