ReportageLe Nozze di Figaro

Zo maak je een opera die wemelt van de intieme verzoeningen toch coronabestendig

Omdat de zangers elkaar geen toneelklappen meer mogen uitdelen, maken zij ruzie door met taart en bloemen te smijten.Beeld Marie Wanders

Geen opera zo ongeschikt voor een coronabestendige voorstelling als Le Nozze di Figaro, met zijn slaande ruzies en innige verzoeningen. De Nationale Opera schrapte een uur uit de partituur, liet de dochter van de tuinman sneuvelen, verstopte een stel pompjes desinfecterende gel en deed het tóch.

 ‘Ik sta op het punt met deze man te trouwen, maar ik mag hem niet aanraken. We kunnen elkaar niet knuffelen, niet kussen, niets!’ Sopraan Ying Fang verwijst naar haar toneelverloofde in Mozarts Le nozze di Figaro. Het is vrijdag 30 oktober, de repetities bij De Nationale Opera (DNO) zijn in volle gang.

Als voorstellingen al doorgaan, moet in pandemietijden alles worden herzien. Een opera monteren is nooit eenvoudig, maar nu moeten alle betrokkenen rekening houden met coronamaatregelen. Zelfs Mozarts partituur blijkt niet coronabestendig. 

Vanzelfsprekend mogen de zangers elkaar niet aanraken. De plot wemelt van de verleidingspogingen, verkleedpartijen, slaande ruzies en innige verzoeningen, die allemaal met een veilige afstand tussen de spelers in beeld moeten worden gebracht. Behalve de enscenering moeten ook de repetities en de decorbouw en -changementen helemaal coronabestendig zijn. Het was in eerste instantie een meevaller dat Le nozze di Figaro voor november gepland stond, want het stuk behoeft geen groot orkest of gigantisch koor. Een reeks aangepaste voorstellingen leek haalbaar.

Ying Fang tijdens de repetities van Le NozzeBeeld Marie Wanders

Afstandspolitie 

Zangers die vanuit het buitenland aankwamen voor de repetities, hoefden niet in quarantaine. En terwijl eind september de meeste Nederlandse theaters niet meer dan dertig toeschouwers mochten ontvangen, had Nationale Opera & Ballet een ontheffing gekregen en mocht de Stopera tot 250 man publiek toelaten. Dus gingen de voorbereidingen voor Figaro’s bruiloft door. Wel met ongebruikelijk materiaal. Tijdens de eerste repetities liep de crew met twee meetlatten rond, vertelt stagemanager Merel Francissen. ‘Een van anderhalve en een van tweeënhalve meter.’

De eerste afstand kent inmiddels iedereen, de tweede is van toepassing als iemand zingt. ‘Distance! Distance!’, riep ze constant. Als voorstellingsleider ziet Francissen erop toe dat alles op het toneel precies op tijd gebeurt, of het een zanger is die in een deuropening verschijnt of een stel kroonluchters dat in de pas met de muziek neerdaalt. Maar nu is ze ook even afstandspolitie.

Stagemanager Merel Francissen.Beeld Marie Wanders

In de regie van David Bösch, die al in 2016 te zien was in Amsterdam, worden circa honderd rekwisieten gebruikt. Kleine voorwerpen zoals velletjes papier kwamen in tweevoud, zodat de zangers niet hetzelfde voorwerp aanraken. Grotere objecten, bijvoorbeeld spiegels, worden door zanger A aan de boven- en benedenkant vastgehouden en door zanger B aan de zijkanten aangepakt.

Toneelklappen uitdelen mag ook niet, dus wordt er ruzie gemaakt door met taart en bloemen te gooien. Overal in het decor – een reusachtige garderobe op een draaischijf – liggen verborgen pompjes met desinfecterende gel. ‘We lopen continu onze handen te ontsmetten’, zegt mezzosopraan Iris van Wijnen. Zij zingt Marcellina, een cruciale rol in de ontknoping van het verhaal. Een van de pompjes is zelfs zichtbaar naast een strijkijzer neergezet, bij wijze van visuele grap.

Iris van Wijnen.Beeld Marie Wanders

Alle aanpassingen worden besproken met de regisseur. Bösch blijft voorlopig vanwege de reisbeperkingen in Duitsland, Maria Lamont leidt de repetities. Bij bestaande producties is het niet ongebruikelijk dat voor de reprise een andere regisseur wordt ingezet. Er is ook overleg op afstand geweest met kostuumontwerper Meentje Nielsen. Nu zijn zo veel mogelijk personages voorzien van handschoenen – schoonmaakhandschoenen, tuinhandschoenen, modehandschoenen – die in de coulissen continu worden vervangen. Gehandschoende figuranten spelen ook een rol in het steriel verplaatsen van rekwisieten.

Maar de partituur moest de grootste veranderingen ondergaan. Bewegend publiek in de pauzes verhoogt het besmettingsgevaar. Dus moest een opera die normaal gesproken tenminste drie uur duurt bekort worden tot een voorstelling van twee uur, zonder pauze. Dirigent Riccardo Minasi windt er geen doekjes om. ‘De Nozze is een van de hoogtepunten van onze beschaving. Elke vorm van gesleutel aan dit meesterwerk van Mozart en Lorenzo Da Ponte (de tekstschrijver, red.) is een ramp. Maar we hebben tenminste de plot kunnen redden.’ Achteraf bleek het inkorten spijtig genoeg niet nodig geweest.

Op 13 oktober kondigt het kabinet aangescherpte maatregelen aan, in eerste instantie tot 11 november. Het toeschouwersaantal wordt weer teruggedraaid naar dertig, voor DNO een ondoenlijke beperking. Als op 27 oktober de maatregelen worden verlengd, valt de hele reeks voorstellingen in het water. De teleurstelling is groot. DNO besluit de opera te streamen. Pauzes doen er niet meer toe, maar het is nu te laat om de coupures ongedaan te maken.

‘Video stelt andere eisen want het is ‘voor altijd’’, zegt Van Wijnen, die deze weken met niemand afspreekt om geen corona op te lopen. ‘Een live uitvoering voor een publiek is vergankelijk en heeft daardoor iets magisch. Dat is nu weg’. Het schrappen van de live-uitvoeringen heeft ook nog een wrange consequentie. De rol van de gravin was dubbel bezet: Ruzan Mantashyan zou in de eerste vijf voorstellingen zingen, Natalia Tanasii in de laatste drie. Van Wijnen: ‘Natalia is naar huis. Het was voor iedereen erg moeilijk om afscheid van haar te nemen’.

Dubbele rekwisieten voor de voorstelling.Beeld Marie Wanders

Meters recitatieven

Ook zijn de zangers bang voor een lockdown. ‘Als hier de theaters dichtgaan, net zoals in Duitsland vanaf volgende week, dan moet iedereen onmiddellijk naar huis’, vreest Fang. Geen repetities, geen werk meer. Maar voorlopig gaan de repetities van de ingekorte Nozze door. Klaus Bertisch is verantwoordelijk voor het destilleren en bewerken van het stuk, in overleg met de dirigent en de regisseur. Als dramaturg doet hij onderzoek naar het uit te voeren stuk en adviseert hij de regisseur. Hij heeft ook destijds met Bösch samengewerkt aan de originele enscenering.

Onbelangrijke aria’s gingen eruit. Meters aan recitatieven, de gezongen conversaties tussen de nummers, ook. Een personage is gesneuveld – Barbarina, de dochter van de tuinman. Het koor kon ook niet, koorpartijen werden weggelaten of toegekend aan de solisten. Met geringe tekstaanpassingen bleef het vrij ingewikkelde verhaal – toch – overeind. ‘Er waren wel discussies met de zangers over wat moest worden geknipt, maar iedereen moest iets inleveren’, zegt Bertisch, die tevreden is met het resultaat. ‘Uiteindelijk is het ons gelukt om een werkbare versie samen te stellen. En het is fantastisch hoe de zangers die eigen hebben gemaakt.’

Klaus Bertisch.Beeld Marie Wanders

Ook stagemanager Francissen heeft bewondering voor de creativiteit en flexibiliteit van de cast en het technische team. Vooral voor de decorbouwers was de anderhalvemeterregel niet altijd makkelijk toe te passen. Maar een dag voordat de repetities verhuizen van de studio naar de zaal lijkt alles te kloppen. ‘Ik voel het verhaal’, zegt ze trots. ‘Bovendien, we zijn nu als maatschappij gewend aan dat afstand houden. Als kijker accepteer je volledig wat je ziet.’

De krimp in het Nederlands Kamerorkest, dat normaal gesproken met ongeveer veertig man speelt, levert ook geen onoverkomelijke problemen op. De orkestbak wordt ten opzichte van het toneel als een aparte ruimte beschouwd, dus er mogen negenentwintig musici plus de dirigent in. ‘Om zes eerste violen te kunnen behouden moeten de trompetten en de pauken op het podium worden geplaatst’, legt Minasi uit.

Hij gelooft dat een niet geheel realistische enscenering strookt met de geest van het stuk. ‘Het duo Da Ponte-Mozart is altijd duidelijk, maar nooit expliciet. Dit is kenmerkend voor de Italiaanse kunst. In schilderijen waarop Christus wordt gegeseld, bijvoorbeeld, zie je nooit bloed. En de zweep raakt nooit zijn huid aan.’ Dramaturgisch lijkt dus alles in orde, zeker in verhouding tot het brede toneel, waar de afstanden tussen de zangers helemaal niet vreemd overkomen.

Voor de zangers blijft het tegennatuurlijk voelen, hoewel ze nu alle regieaanwijzingen en ontsmettingsroutines onder de knie hebben. Van Wijnen: ‘Het beïnvloedt hoe je toneelspeelt. We moeten nu soms grote gebaren maken om emoties en intenties uit te drukken. Normaal gesproken worden we juist gevraagd om zulke gebaren te vermijden.’ Fang vraagt zich af hoe de brede gestiek zal ogen. ‘Vooral op video, als de camera op jou inzoomt, kan dat gekunsteld overkomen.’

Overal staat disinfect gell om tussendoor de handen schoon te maken, zelfs in het strijkijzer is het verwerkt.Beeld Marie Wanders

Kunst moet moeilijk zijn

Op 3 november meldt het kabinet dat inderdaad alle theaters voor twee weken dicht gaan. Dicht blijkt: dicht voor publiek. Gelukkig kan het streamen doorgaan.

Ondanks alle tegenslagen is iedereen blij dat er een voorstelling in het vooruitzicht is. Fang en Van Wijnen sommen een reeks engagementen op die ze onlangs in rook zagen opgaan. ‘We mogen tenminste theater maken, hoe moeilijk het ook is’, zegt Francissen. Zouden beknopte operavoorstellingen een idee zijn voor na het coronatijdperk, om nieuw publiek aan te trekken dat wars is van lange opera-avonden?

Minasi wil er niets van horen. ‘Kunst hoort moeilijk te zijn. Als het niet moeilijk is, is het geen kunst. Je wordt geacht je huiswerk te doen, te lezen over Mozart, over Da Ponte, voordat je naar de opera gaat. Mensen mogen geen makkelijk verteerbare versie van Le nozze verwachten. We proberen ondanks de inperkingen alle sleutelelementen van dit meesterwerk te belichten.’

Op 12 november is het zover: de ‘première’, de enige voorstelling, wordt opgenomen, zoals ook de generale repetitie met camera’s is vastgelegd, zodat er voor de stream ook nog materiaal uit de generale kan worden gebruikt als dat nodig is. In de zaal zitten alleen wat medewerkers van DNO, niet meer dan dertig. ‘We hadden wel dat premièregevoel, de spanning die daarbij hoort’, zegt Iris van Wijnen, die verwacht dat ze niet veel hoeven te monteren. ‘De voorstelling liep als een trein. Maar het slot is zo gek. Dan valt het doek, en gebeurt er helemaal niets.’

Le nozze di Figaro gaat online in première op 29 november via operaballet.nl/online

Waar gaat Le nozze di Figaro over?

Librettist Lorenzo Da Ponte baseerde Le nozze di Figaro (1786) op een subversieve komedie van Pierre Beaumarchais uit 1778 die de standenmaatschappij ter discussie stelt. Op het landgoed van graaf Almaviva wordt het huwelijksfeest van zijn kamerdienaar Figaro met het kamermeisje Susanna voorbereid. De graaf vindt dat seksuele gunsten horen bij het takenpakket van zijn werkneemsters, verloofd of niet. In samenspanning met zijn vrouw, de gravin, lokken zijn bedienden hem in de val en verijdelen zij zijn versierplannen.

Lees verder

De Brabantse Iris van Wijnen had pas in 2009 haar eerste zangles. Zes jaar later zong ze al in een van ’s werelds beroemdste operahuizen, de Bayerische Staatsoper.

Sophie de Lint is de nieuwe directeur van De Nationale Opera. Wie is zij?

Meer over