Interviews

Zes schrijvers over de komst van de sensitivityreader: ‘Literatuur moet juist schuren’

Welkome leeshulp of doodsteek voor de vrije literatuur: hoe denken schrijvers over de sensitivityreader?

‘Ik heb mijn eigen gevoeligheidslezer’

Herman Koch (1953) is televisiemaker (Jiskefet, Debiteuren Crediteuren) en auteur van onder meer Red ons, Maria Montanelli, Het diner en Finse dagen.

Herman Koch Beeld HH / ANP
Herman KochBeeld HH / ANP

Is de komst van sensitivityreaders goed voor de literatuur?

‘De sensitivityreader zou kort na zijn intrede in onze literatuur weer met pek en veren naar de rand van de stad, nee, naar de grens van ons land moeten worden begeleid. Verder naar het oosten is er genoeg werk voor de sensitivityreader, in Noord-Korea staan er concreet een paar vacatures open. Hoe zou je het beroep in het Nederlands moeten vertalen? Gevoelighedenlezer? Dat zegt eigenlijk al genoeg. Er zullen altijd meer gevoeligheden dan gevoelighedenlezers zijn. Wat gevoeligheden betreft, blijft het dweilen met de kraan open.’

Heeft u zelf weleens teksten aangepast of moeten aanpassen in verband met bepaalde gevoeligheden?

‘Ik heb mijn eigen sensitivitylezer. ‘Zou je dat wel zo opschrijven?’, fluistert hij me in. ‘Die Hans uit je boek gaat zichzelf zeker herkennen.’ Ik verander een paar details, ik maak van Hans een vrouw, geef hem rood haar in plaats van kastanjebruin, knoei wat met zijn huidskleur. Een week later zet ik alles weer terug, omdat het zo toch beter werkt. Een paar weken na publicatie kom ik Hans tegen op straat. ‘Dat personage uit je boek’, zegt hij. ‘Dat lijkt toch wel erg op Peter. Ik hoop voor je dat hij zichzelf niet herkent. Maar ach, hij leest toch nooit een boek.’

‘Je moet niet schrijven of dichten met je voet op de rem’

Dido Michielsen (1957) is auteur van onder meer De redding van de familie Van Cleeff en Dochters van ver en won de Boekhandelsprijs 2020 met haar debuutroman Lichter dan ik.

Dido Michielsen Beeld Harold Pereira
Dido MichielsenBeeld Harold Pereira

Is de komst van sensitivityreaders goed voor de literatuur?

‘Voor de vertaling van een gedicht als dat van Gorman is een sensitivityreader waarschijnlijk verstandig, al hangt het er natuurlijk van af hoeveel macht zo iemand heeft. Mag hij of zij ingrijpen en ritme en taal verstoren, of slechts wijzen op zaken die een andere vertaling behoeven die beter past bij de oorspronkelijke tekst? Voor de literatuur an sich, dus voor werk dat nog wordt geschreven, lijken ze mij geen aanwinst. Je moet niet schrijven of dichten met de voet op de rem, je moet vrij zijn om je personages te laten zijn wie je wilt en te zeggen wat je wilt. Als achteraf de sensitieve lezers over je heen vallen, so be it. Ik heb zelf altijd een paar meelezers. Die wijzen mij op fouten of onlogische ontwikkelingen, maar dat is toch iets anders.’

Heeft u zelf weleens teksten aangepast of moeten aanpassen in verband met bepaalde gevoeligheden?

‘Ik schrijf over de samenleving in Nederlands-Indië – niet uit eigen ervaring, ik ben in Amersfoort geboren – en gebruik woorden en spelling die allang niet meer in omloop zijn, of zelfs uit den boze: inlander, baboe, vooroorlogs Maleis in plaats van de Indonesische spelling. Maar die gebruik ik om het koloniale gehalte van die samenleving invoelbaar te maken.

‘Het moet dus juist schuren en politiek incorrect zijn. Dingen die we bijna als vanzelfsprekend beschouwen, discriminerende of racistische nuances, juist de grote en kleine scheve verhoudingen wil ik in de schijnwerper zetten. Ik ben bezig met mijn tweede historische roman en de geschiedenis moet kloppen. Zo kon ik bij Lichter dan ik het woord ‘Indonesisch’ niet gebruiken, omdat dat in de tweede helft van de 19de eeuw nog niet bestond. Ik ben kortom gebaat bij een meelezer die zegt: o, maar in het echt was het nog veel erger!’

‘Het is de plicht van kunstenaars om rekening te houden met de ander’

Vamba Sherif (1973) is geboren in Liberia en debuteerde in 1999 met Het land van de vaders, over de clash tussen uit de VS teruggekeerde slaven en andere Liberianen. In 2018 was hij medesamensteller van de bundel Zwart. Eind april verschijnt zijn nieuwe boek, Ongekende liefde.

Vamba Sherif Beeld Jaco Klamer
Vamba SherifBeeld Jaco Klamer

Is de komst van sensitivityreaders goed voor de literatuur?

‘Ja. Literatuur heeft altijd geworsteld met het beeld van de ander. Daar gaat het hier om: het beeld van de ander en de soms schrijnende onwetendheid over die ander. Toen de Nigeriaan Chinua Achebe de roman Mister Johnson van Joyce Cary las, over een Nigeriaanse man, kon hij zich helemaal niet herkennen in de man die de Engelse schrijver had neergezet. Zo’n Nigeriaan, zo kinderlijk naïef, voldeed weliswaar wel aan de verwachtingen van het Engelse beeld van een zwarte man, maar Achebe zag zo iemand nergens in zijn Igbo-wereld. Achebes poging dat beeld te corrigeren resulteerde in een van de grootste romans uit de geschiedenis, Een wereld valt uiteen.

‘De vraag naar sensitivityreaders komt voort uit de zorg dat er weinig of niet genoeg moeite wordt gedaan om de ander te begrijpen, of gevoelig te zijn voor het perspectief van de ander. En ze is onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis. De westerse wereld reageerde paniekerig toen Edward Saids Orientalism verscheen, waarin hij de betrouwbaarheid van het westerse perspectief op de representatie van het Oosten, ‘de ander’, aan de kaak stelde.’

Heeft u zelf weleens teksten aangepast of moeten aanpassen in verband met bepaalde gevoeligheden?

‘Ik zou tegenwoordig het woord ‘slaaf’ niet meer gebruiken als ik doel op de tot slaaf gemaakte Afrikanen, omdat het verschil tussen de twee begrippen zeker uitmaakt voor de lading ervan voor de nabestaanden. Het gaat om de gevoeligheid, om rekening houden met de ander. Dat wil niet zeggen dat alles wat er wordt geschreven eerst door een sensitivityreader moet worden gelezen. Dat zou onbegonnen werk zijn. Maar wel dat de kunstenaar, bijvoorbeeld een schrijver, besef moet hebben van geschiedenis en cultuur. Het is zijn plicht, tegenover het leven, tegenover de ander, die met respect te benaderen.’

‘De literatuur moet het ultieme domein van de vrije geest zijn’

Pieter Waterdrinker (1961) woont in Rusland en is auteur van onder meer Poubelle, Tsjaikovskistraat 40 en De rat van Amsterdam.

Pieter Waterdrinker  Beeld
Pieter Waterdrinker

Is de komst van sensitivityreaders goed voor de literatuur?

‘Nee, ik ben er fel op tegen. Maar als je er kritiek op hebt, word je weggezet als een slecht mens. Alsof je tegen gelijkheid van rassen bent. Helemaal niet. Maar wat ik bespeur, en daarom ben ik er zo op tegen, is een woekerende zelfcensuur die precies lijkt op wat ik in de Sovjet-Unie heb meegemaakt. Van schrijvers die angstig zijn voor Glavlit, de censuurinstelling die lappen tekst weghaalde. Datzelfde proces zie ik nu in de westerse wereld.

‘De literatuur moet het ultieme domein van de vrije geest zijn. Het verbaast en verbijstert me dat veel schrijvers stil zijn. Ze zijn bang om niet op het schild gehesen te worden. De woke-beweging speelt ook een rol in jury’s van literaire prijzen. Dus mensen zijn bang. Een schrijver die bang is, is geen schrijver.’

Heeft u zelf weleens teksten aangepast of moeten aanpassen in verband met bepaalde gevoeligheden?

‘Bij de Duitse vertaling van Tsjaikovskistraat 40 moest ‘moorkop’ vervangen worden door ‘Apfelstrudel’. Bij de Engelse vertaling van datzelfde boek was er gedoe over een personage dat ‘kenau of sloerie’ zegt. In mijn recente roman De rat van Amsterdam komt een negerin voor. Daar heb ik lang over gesoebat met mijn redacteur. Dat boek speelt zich af in 1989. Een Rus noemde in die tijd zwarte mensen negers. Dat was zo. Dus als ik dat niet zo opschrijf, pleeg ik geschiedvervalsing. Het zou absurd zijn in retrospectief de geschiedenis te gaan herschrijven in de context van nu.’

‘Ik wil een tekst mét al z’n expliciete ongevoeligheden kunnen beoordelen’

Lieke Marsman (1990) debuteerde in 2010 als dichter met Wat ik mijzelf graag voorhoud en in 2017 als romanschrijver met Het tegenovergestelde van een mens. Begin dit jaar werd ze benoemd tot Dichter des Vaderlands.

Lieke Marsman  Beeld Merlijn Doomernik
Lieke MarsmanBeeld Merlijn Doomernik

Is de komst van sensitivityreaders goed voor de literatuur?

‘Sensitivityreaders vind ik geen goed idee. Ik wil een tekst mét al z’n expliciete ongevoeligheden kunnen beoordelen, omdat die een licht werpen op de onderhuidse kwaadaardigheden die er mogelijk sluimeren. Met andere woorden: ik wil het weten als jij een schrijver bent die mij kwetst.’

Heeft u zelf weleens teksten aangepast of moeten aanpassen in verband met bepaalde gevoeligheden?

‘Zelf aanpassen naar aanleiding van voortschrijdend inzicht vind ik geen probleem en doe ik tijdens het schrijven voortdurend. Het is de rol van een redacteur of vertaler een schrijver erop te wijzen als iets wat in de eigen taal onschuldig klinkt, in een ander land anders geïnterpreteerd kan worden. Dus daar heb je ook geen aparte lezers voor nodig.

‘Alle gevoeligheden bij voorbaat uit een tekst halen lijkt me dodelijk voor het maatschappelijke debat. Juist debat naar aanleiding van teksten die bij publicatie controversieel blijken, kan ervoor zorgen dat schrijvers hun mening of woordgebruik in de toekomst zelf aanpassen. Als die verschuiving niet zichtbaar is, blijf je tot het einde der tijden pre-publicatie woorden schrappen.’

‘Graag debat na publicatie, niet vooraf’

Marion Bloem (1952) brak in 1983 door met Geen gewoon Indisch meisje en schreef in 2020 Indo – Een persoonlijke geschiedenis over identiteit.

Marion Bloem (met haar man Ivan Wolffers) Beeld HH /  ANP
Marion Bloem (met haar man Ivan Wolffers)Beeld HH / ANP

Is de komst van sensitivityreaders goed voor de literatuur?

‘Ik sta achter de Black Lives Matter-beweging, maar vrees de trend van overdreven politieke correctheid. En sensitivityreaders inzetten om een manuscript vooraf te screenen is net zo dodelijk als manuscripten beoordelen op commerciële potentie. Literatuur moet raken. Maar wel graag debat na publicatie, niet vooraf.’

Heeft u zelf al weleens teksten aangepast of moeten aanpassen in verband met bepaalde gevoeligheden?

‘Ik ben zelf voorloper van een sensitivityreader. Toen ik mijn zoon voorlas, in 1975, ontdekte ik dat er nog steeds seksistische en racistische kinderboeken waren. Toen heb ik uitgeverij Zwijsen, die vooral lesmateriaal uitgaf, mijn kritiek laten weten en hebben ze mij betaald om door hun teksten te gaan. Ze hebben onder andere op basis van mijn kritiek Puk en Muk en Moortje uit de handel gehaald. Er is dus al een tijd geweest dat we dit aanpakten.

‘Bij mijn boek Lust en liefde uit 2014 is de hoofdpersoon een Indische, bruine vrouw met zwart haar. Mijn redacteur drong aan dat wat minder prominent op te schrijven, omdat zij zich er als wit persoon niet mee kon identificeren. Daar was ik toen boos over, maar ik heb het desondanks een tikkeltje aangepast. Ook vond een redacteur – dit was in de jaren negentig – bij een ander boek dat ik ‘wit’ moest veranderen in ‘blank’. Terwijl nu de officiële lijn van de uitgeverij is dat het wit moet zijn. Ik moet dan lachen en denk: ik heb alles al meegemaakt.’

Meer lezen?

Op deze pagina vindt u meer mooie (non-)fictie, achtergrondverhalen, interviews en pittige recensies.

Meer over