NieuwsKunst

Zelden op de markt: Sotheby’s veilt een Botticelli

De richtprijs van het portret van een jongeman is 80 miljoen ­dollar. Een onbekende koper - mogelijk uit Rusland - betaalde 92 miljoen dollar.

Het werk van Botticelli dat onder de hamer komt. Beeld Getty
Het werk van Botticelli dat onder de hamer komt.Beeld Getty

Er is een potentiële veilingklapper op komst, donderdagnacht (Nederlandse tijd) op de oudemeestersveiling bij Sotheby’s in New York. Het betreft een schilderij van de Florentijnse renaissancekunstenaar Sandro Botticelli: een portret van een niet onappetijtelijke jongeman (hij doet denken aan Tadzio uit Visconti’s Dood in Venetië), tempera op paneel, maakdatum: ergens tussen 1470 en 1480. Het veilinghuis prijst het aan als ‘een meesterwerk van renaissanceportretkunst’. De richtprijs is 80 miljoen dollar, oftewel 67 miljoen euro.

(Aanvulling: 28 februari Inmiddels is de veiling geweest. Het schilderij heeft 92 miljoen dollar opgebracht, omgerekend 76 miljoen euro).

De Botticelli komt uit de verzameling van de vorig jaar overleden New Yorkse vastgoedmagnaat Sheldon Solow. Hij begon in de jaren vijftig met verzamelen en bracht een collectie illustere meesters (Giacometti, Picasso, Matisse) bijeen, waarvan de totale waarde wordt geschat op 412 miljoen euro. Solows stichting, die wordt bestierd door zijn nageslacht en die hevig is bekritiseerd omdat zij profiteerde van belastingvoordeel zonder haar collectie publiek toegankelijk te maken, speelt met het idee om een eigen museum te openen. De opbrengst van de Botticelli zou gebruikt worden om dat project mede te financieren.

Dat er een Botticelli te koop is, is opzienbarend. ‘Ik kan me de laatste keer dat er een werk van zijn hand werd geveild eigenlijk niet herinneren’, zegt Victor Schmidt, hoofddocent kunstgeschiedenis aan de Universiteit Utrecht, gespecialiseerd in Italiaanse kunst uit de Middeleeuwen en Renaissance. ‘En dan is dit ook nog eens een heel mooie.’ Italiaanse kunst uit het quattrocento van deze kwaliteit komt sowieso zelden op de markt, weet Schmidt: ‘Kijk naar de afgelopen edities van de Tefaf: daar hingen goede schilderijen, maar zelden echt belangrijke.’ De spoeling is dun, de markt verhit, zegt Schmidt: ‘Elke plank met verf uit die tijd is geld waard.’

Dit portret, dat anders dan veel andere Botticelli’s in goede staat verkeert, is wel een topstuk. Schmidt, naar eigen zeggen geen enorme Botticelli-liefhebber (‘tijdgenoten als Bellini of Mantegna vind ik oneindig veel beter’), prijst de plastische uitwerking van het gezicht van de jongen, met het geprononceerde neusbeen, en de in een ingewikkeld verkort geschilderde handen, alsook de manier waarop de jongen in het kader is gezet: ‘Die stenen balustrade is mooi. En de manier waarop de donkere mouw scherp afsteekt tegen het lichtgrijs van de omlijsting is ook sterk. Het speelse van die middelvinger die over de balustrade komt... Ja, het is écht goed gedaan.’

De geboorte van Venus

Het is een typisch portret van Botticelli, die bij Italië-gangers vooral bekend is van zijn schilderijen La primavera en De geboorte van Venus, vertelt Schmidt: geboetseerd, maar niet hypergedetailleerd. En strakgetrokken: ‘Zijn figuren hebben zelden een rimpel. Ook de oude mannen niet, heel vreemd.’ Botticelli was een mooimaker. Ook de jongen op dit portret oogt geïdealiseerd.

Portretten als dit waren indertijd een zeldzaamheid, weet Arjan de Koomen, kunsthistoricus aan de Universiteit van Amsterdam. Slechts een kleine, vermogende groep kon het zich veroorloven: ‘De jongen op het portret zou de zoon van een bankier of een lakenkoopman kunnen zijn geweest. Hij behoorde waarschijnlijk tot een vooraanstaande familie.’

Uitzonderlijk is het medaillon dat de jongen vasthoudt: een origineel kunstobject van de hand van de 14de-eeuwse Siënese schilder Bartolomeo Bulgarini. Men zou kunnen denken dat Botticelli’s schilderij daarmee een heel vroege vorm is van appropriation art, maar nee: het medaillon werd hoogstwaarschijnlijk toegevoegd in de 19de eeuw, vermoedelijk ter vervanging van een ouder object.

Schmidt: ‘De Uffizi in Florence bezit een ander portret van Botticelli, waarin een nagebootste penning met de beeltenis van Cosimo de Oude zit. Het is goed mogelijk dat dit werk ook zo’n penning bevatte.’ Een medaillon van Bulgarini heeft al snel een marktwaarde van 20 duizend euro: ‘De toekomstige koper krijgt straks eigenlijk twee schilderijen voor de prijs van één.’

De kans dat Nederlandse musea zullen meedingen naar het schilderij, acht De Koomen verwaarloosbaar: ‘Het moet 80 miljoen dollar opbrengen. Ik denk niet dat je daar in deze tijd draagvlak voor vindt.’ Bovendien, zegt Schmidt, zijn er hier geen musea in wier collectie het een logisch thuis zou vinden: ‘Zelfs in musea met een aardige verzameling Italiaanse meesters, zoals het Rijksmuseum of Boijmans, zou het een buitenbeentje zijn.’

Interesse verwacht Schmidt eerder van de grote Amerikaanse musea: het J. Paul Getty Museum in Los Angeles, het Metropolitan Museum in New York of de National Gallery of Art in Washington: ‘Zowel de Met als de National Gallery hebben het portret voor langere tijd in bruikleen gehad. Dat zou een argument kunnen zijn om het aan te kopen.’

Dat dergelijke instellingen door corona een sterke inkomstenderving kennen, zal aan hun streven weinig veranderen, denkt Schmidt. ‘Het geld voor zulke aankopen komt van de patrons van de musea. Als ze die weten te mobiliseren, maken ze een kans.’ Maar voor hetzelfde geld is het een koper uit de Golf-regio die er met de jongeman vandoor gaat: ‘Met een kunstenaar van de statuur van Botticelli kan het alle kanten op.’

Rembrandts Abraham en de Engelen

De Botticelli is niet het enige opzienbarende schilderij op de veiling: er wordt ook een paneeltje van Rembrandt aangeboden, Abraham en de Engelen (1646; richtprijs: 16,5 tot 20,5 miljoen euro). Het schilderij, dat op een publiekstour afgelopen najaar tijdelijk Amsterdam aandeed, betreft een van de best gedocumenteerde schilderijen van Rembrandt. Aardig weetje is dat Lucian Freud het in 2007 drie maanden in zijn atelier had met het idee er een ets naar te maken. Die kwam er niet: Freud bewonderde Rembrandts werk dermate, dat elke poging tot emulatie overbodig leek.

Meer over