Wreedheden en verliefde lyriek

In Tijden van verandering beschrijft Anton Dontsjev op bedwelmende wijze een gewelddadige episode uit de Bulgaarse geschiedenis. Door middel van natuurlyriek getuigt hij van zijn vaderlandsliefde....

Er kleeft iets dubbelzinnigs aan de roman Tijden van verandering van de Bulgaarse schrijver Anton Don-tsjev (1930), maar het is de vraag of die dubbelzinnigheid de auteur verweten kan worden. Het boek is meer dan veertig jaar oud en het werd gedurende al die jaren een modern klassiek werk in de Bulgaarse literatuur. Tijden van verandering tekent tot in detail een cruciale episode uit de Bulgaarse geschiedenis, die een veel bredere strekking heeft, en het is bovendien een bedwelmend, lyrisch geschreven boek.

En daar zit precies het dubbelzinnige in. Die episode is namelijk die van de verovering van Bulgarije door de Turken in de 14de eeuw en de gewelddadige islamisering van het land die daar het product van was. De aanwezigheid van een bestuurlijke kaste in Bulgarije die het bestuur van het Ottomaanse Rijk in Istanbul verantwoording verschuldigd was, een kaste die ten dele uit immigranten bestond en ten dele uit autochtone collaborateurs, is een van de venijnigste twistappels uit de Bulgaarse geschiedschrijving. Maar die kwestie heeft sedert Dontsjevs boek verscheen aan actualiteit en polemisch vermogen gewonnen, door de huidige discussies over de rol en de plaats van de islam in Europa en de wenselijkheid van Turkse toetreding tot de Europese Unie.

Men kan een Bulgaarse intellectueel van het gewicht van Dontsjev er niet van verdenken in 1964 geen opvatting te hebben gehad over de islamisering van zijn land onder het Ottomaanse bewind. Maar men kan hem onmogelijk verwijten geen rekening te hebben gehouden met de gevoeligheid die dat thema aan het begin van de huidige eeuw zou krijgen. Zo kreeg een evocatieve historische roman ineens vele jaren na verschijnen een lading die de auteur er niet in legde toen hij zijn boek schreef. Dat heeft iets schrijnends.

Dontsjevs oeuvre bestaat voornamelijk uit historische romans. Hij schreef over een Middeleeuwse opstand tegen het Byzantijnse bewind en over de ondraaglijkheid van het leven onder dat regime in weer een ander tijdvak. Het is niet moeilijk in te zien wat daarvan de betekenis was in de jaren dat Dontsjevs werk ontstond; veel schrijvers in Oost-Europa hebben ten tijde van het door de Russen opgelegde en door westerse fellow-travellers gesteunde communistische schrikbewind uit de jaren van na de Tweede Wereldoorlog tot eind 1989 hun toevlucht gezocht in de historische roman, om verhuld commentaar te leveren op de actuele ellende in hun landen. Dontsjevs boeken zijn daar geen uitzondering op en dat verklaart zijn immense populariteit in die jaren. Zijn geschiedenissen werden opgevat als parabels. Er was moed voor nodig ze zo te schrijven dat zij die dubbelzinnigheid bezaten, dat men voor ‘Byzantium’ ‘Moskou’ kon lezen en voor ‘Ottomanen’ ‘Russen’ – en voor ‘islamieten’ ‘communisten’.

In Tijden van verandering, dat Dontsjev naar eigen zeggen in een roes van veertig dagen schreef, berichten twee rapporteurs over de lotgevallen van een stelletje stoere Bulgaren die een veilig heenkomen zoeken voor de bezetter. Die verslaggevers zijn een monnik en een Franse edelman; die laatste is door de Ottomanen gevangen genomen en heeft zijn christelijke geloof ingeruild voor de islam om zijn huid te redden. Beide waarnemers zijn deelnemers aan de geschiedenis die zij beschrijven, zij het ook vanuit verschillende invalshoeken. De een deelt de lotgevallen van de Bulgaren, die in het Rodopen-gebergte in het zuiden van hun land proberen hun cultuur te verdedigen en hun geloof te behouden. De Fransman staat aan de andere kant, maar kan zich op grond van zijn eigen wederwaardigheden goed verplaatsen in de Bulgaren.

Geen van beiden heeft zicht op de gebeurtenissen: de geschiedenis waaraan zij deelnemen en waarvan zij getuigen zijn, is nog in volle gang. Wij vernemen van de botsingen tussen de partijen, beide gezegend met personages van mythologische proporties. Don-tsjev koos een laag perspectief, dat wil zeggen, hij beschrijft de geschiedenis zoals die beleefd is, niet zoals wij die zien. De vluchtelingen worden geconfronteerd met beestachtige gewelddadigheden, en leven in een voortdurende staat van angst. Door dat perspectief worden wij daar eveneens in ondergedompeld, zoals ook de bijkans verliefde natuurlyriek van Dontsjev besmettelijk werkt.

De strijd om het voortbestaan die de Bulgaren voeren is een botsing van beschavingen. Dat is echter meer een gevoel dat gaandeweg ontstaat, dan een stellingname. Op eendere wijze werkt de natuurlyriek als manifestatie van vaderlandsliefde.

De verankering in de specifieke eigenaardigheid van de Bulgaarse geschiedenis en het gekozen perspectief van verwarring maken Tijden van verandering een weerbarstig boek.

Wie iets meer begrip wil krijgen van het vreemdste en gewelddadigste land binnen de Europese Unie is op Tijden van verandering aangewezen. Michaël Zeeman

Meer over