'Wij beschouwen Bosch als Spanjaard'

Het Prado in Madrid opent maandag zijn eigen Bosch-tentoonstelling, die grootser en completer is dan de Nederlandse.

Maartje Bakker
Bezoekers in Madrid voor De Tuin der Lusten, het topstuk van het Prado. Landvoogd Alva nam het in de 16de eeuw mee naar Spanje. Beeld Getty Images
Bezoekers in Madrid voor De Tuin der Lusten, het topstuk van het Prado. Landvoogd Alva nam het in de 16de eeuw mee naar Spanje.Beeld Getty Images

Jheronimus Bosch is eigenlijk een Spanjaard, het Prado heeft de beste tentoonstelling over hem ooit en alle werken van de schilder in het Prado zijn echt, wat Nederlandse kunstwetenschappers ook zeggen. Dat is de boodschap van het Madrileense museum bij de opening van zijn Bosch-tentoonstelling.

El Bosco, zo heet Bosch in Spanje. Het doet de schilder die de verpersoonlijking is van de fantasie nog wat Spaanser lijken. 'Wij beschouwen hem op een bepaalde manier als een Spanjaard', zei adjunct-directeur Miguel Falomir vrijdag bij de opening. Spanje heeft immers veel van zijn werken in bezit. Zo jatte landvoogd Alva in de 16de eeuw de beroemde Tuin der Lusten mee. Ook was de Spaanse koning Filips II een verwoed kunstverzamelaar.

Dat betaalt zich nu uit: de tentoonstelling over de schilder in Den Bosch was groots, maar die in het Prado zo mogelijk nog grootser. Alle topstukken zijn er. Het Laatste Oordeel, De Hooiwagen, De Tuin der Lusten. Maar ook religieuze voorstellingen, zoals het Antonius-drieluik en Heilige Hiëronymus in gebed. Kijkend naar het aantal schilderijen is de stand 22-20 voor Spanje.

Tenminste, volgens de Spaanse lezing. Drie schilderijen zijn wel te zien in het Prado, maar werden voor straf niet uitgeleend aan Den Bosch. Het Bosch Research Project, een groep Nederlandse onderzoekers, had ze toegeschreven aan Bosch' werkplaats of navolgers. Het Prado ging daarmee niet akkoord. Het hoofd Nederlandse schilderkunst, Pilar Silva, wist gewoon dat de drie werken van Bosch waren, zei ze in het najaar.

Uitgedachte argumenten

Nu, bij de opening van het de tentoonstelling, komt het Prado met meer uitgedachte argumenten. Het museum is echt niet te beroerd om zijn mening over een schilderij te herzien, zegt Silva. Dat gebeurde eerder ook met een werk van Velázquez. 'Voor ons is het geen geloofsartikel, we kijken naar de argumenten.'

Om te beginnen: het hout en de pigmenten die Bosch gebruikte waren beschikbaar in zijn tijd. Maar vooral is in de tekeningen onder de verf de hand van Bosch te herkennen, meent Silva. Neem de Zeven Hoofdzonden. 'De ondertekening vertoont heel veel variatie', aldus Silva. 'Bosch hield er niet van zich te herhalen.' De voorstelling is bovendien zo origineel dat volgens haar alleen Bosch dit kan hebben bedacht. Of dat andere schilderij, De Keisnijding (waarbij een kwakzalver een dwaas opereert zodat hij van zijn domheid zou genezen). 'Het haar is met zo'n vrije hand geschilderd, dat is karakteristiek voor Bosch', meent Silva.

Voor een leek is het lastig vast te stellen wie de waarheid in pacht heeft. Maar het mooie van de expositie in Madrid is: je kunt de betwiste schilderijen zelf bekijken en oordelen. Van heel dichtbij. De schilderijen bevinden zich niet achter glas. Met je neus erbovenop kun je je ogen laten dwalen door het wonderlijke universum van Bosch.

De tentoonstelling laat de bezoekers kronkelen door de zalen, waardoor er na elke bocht nieuwe duivels op de loer liggen. Een mens in handen en voeten, met tussen zijn benen de ingang naar een grot. Een vogel met lange oren op de schaats. Insecten die naar de hemel vliegen of mensen met insectenvleugels. Een rode hond met een tak als staart en een vogel erop. Een schoen met een zeil en een mast in de vijver. Een reus met een rode kap die een mens opslokt.

Verleidingen

Wie toegeeft aan verleidingen, komt in de schilderijen van Bosch onherroepelijk terecht in de hel. Het kwaad vermijden, daar komt het op aan - ook als dat kwaad zich in de origineelste gedaanten hult. In Madrid is de lijdensweg van Christus het slotakkoord. Alsof het Prado ermee wil zeggen dat het hoogste is de weg van Christus te volgen, de man die de zonde als geen ander wist te ontwijken.

De tentoonstelling is overweldigend en compleet, met het ene meesterwerk na de andere. En al eigent het Prado zich Jheronimus Bosch volledig toe en zijn sommige schilderijen van haar eigen voorouders ontvreemd: voormalig koningin Beatrix doet niet kinderachtig en zal komende maandag de officiële opening van de tentoonstelling bijwonen, samen met het Spaanse koninklijk paar.

Meer over