Kunstwerk van de week

Wie is toch die mysterieuze man in rode mantel die overal ter wereld steeds weer opduikt in musea?

Wekelijks bespreken we een kunstwerk dat nú om aandacht vraagt. Deze week: Interieur van de Oude Kerk met zicht op het orgel en orgelbalkon van Gerard Houckgeest (1600-1661)

Interieur van de Oude Kerk met zicht op het orgel en orgelbalkon van Gerard Houckgeest Beeld Natascha Libbert
Interieur van de Oude Kerk met zicht op het orgel en orgelbalkon van Gerard HouckgeestBeeld Natascha Libbert

Soms voelt u zijn aanwezigheid nog voordat u hem daadwerkelijk heeft gezien. U bent ergens met kunst aan de muur (zeg, de ontvangstzaal van Fondation Custodia in Parijs), u merkt dat uw blik wordt getrokken door een schilderij (zeg, een Jan Asselijn), exacter: door iets roods erop, en dan al weet u: dat rood dat zo hardnekkig in uw ooghoek vibreert, dat is ‘hij’.

‘Hij’ is de enigmatische man in de rode mantel. Ziet u veel oude kunst, dan viel hij u vast al op.

Hij duikt op in musea verspreid over de wereld. U treft hem bij Hollandse schilders uit de 17de eeuw, in de meest uiteenlopende omstandigheden. De ene keer probeert hij zichzelf staande te houden in een storm op een doorgebroken dijk (Jan Asselijn, Rijksmuseum), de andere keer rijdt hij in sukkeldraf op zijn paard door een Scandinavisch bos (Allart van Everdingen, nu te zien in het Stedelijk Museum Alkmaar). Vaak staat hij van ons afgewend: naar zijn identiteit blijft het gissen. Hij is de mystery man van de 17de eeuw, zwervend van oeuvre naar oeuvre, nergens echt thuishorend, nergens lang de aandacht opeisend. Vorige week verscheen hij weer, op een werk van Gerard Houckgeest, een fijne verwerving van Museum Prinsenhof in Delft, nu te zien.

Emanuel de Witte, Gezicht op het grafmonument van Willem de Zwijger in de Nieuwe Kerk te Delft, 1656 Beeld Palais des Beaux-Arts, Lille
Emanuel de Witte, Gezicht op het grafmonument van Willem de Zwijger in de Nieuwe Kerk te Delft, 1656Beeld Palais des Beaux-Arts, Lille

Gerard Houckgeest (1600-1661) was een pionier op het gebied van het kerkinterieur. Net als Emanuel de Witte en Pieter Saenredam vernieuwde hij dat genre ingrijpend. Zijn grootste verdienste was dat hij het minder statisch maakte. Door de zichtlijnen in zijn voorstelling schuin op de beuken van de kerk te plaatsen en die lijnen te belemmeren met grote bouwelementen zoals zuilen en pilasters, creëerde hij ruimtes die complex en tegelijk vanzelfsprekend ogen. Houckgeests kerken zien er nooit uit als fabricaties die iemand met veel moeite (en meetgerei) in elkaar heeft gezet. Het zijn eerder snapshots, genomen door een toerist.

Veel van die interieurs betreffen trouwens dezelfde gebouwen: de Oude en de Nieuwe Kerk in Delft, die Houckgeest respectievelijk vier en zeven keer schilderde. De nieuwe aanwinst betreft de Oude Kerk. We staan in de zuidelijke zijbeuk en kijken dwars op het middenschip. Buiten is het lekker weer, door de glas-in-lood-ramen valt licht dat gekleurde vlakken werpt op de witgekalkte zuilen en muren. De kerkgangers hebben er geen oog voor. Zij zijn in gesprek, met elkaar en met god. Ze dienen ter verlevendiging en ter indicatie van de schaal. Een van hen is de man in rood.

Allart van Everdingen, Landschap met watermolen 1655 Beeld Rijksmuseum Amsterdam
Allart van Everdingen, Landschap met watermolen 1655Beeld Rijksmuseum Amsterdam

Wanneer dook hij voor het eerst op op een schilderij? Ik zou het niet durven zeggen.

Wat belichaamt hij? Dat is simpel: hij is de kijker. Zijn rode mantel trekt ons het schilderij in, naar het midden van de ruimte, waar we vervolgens vrij verder kunnen dwalen: richting de praters rechts achterin, naar de kletsende figuurtjes links – wie weet blijven we wel hangen bij de bedelaar. We zijn vrij om te gaan waar we willen, maar de man in rood is het startpunt.

Jan Asselijn, Winterlandschap met jagers op een brug, 1644-47, Fondation Custodia Beeld Fondation Custodia – collectie Frits van der Lugt, Parijs
Jan Asselijn, Winterlandschap met jagers op een brug, 1644-47, Fondation CustodiaBeeld Fondation Custodia – collectie Frits van der Lugt, Parijs

Zelf beschouw ik de rode man niet alleen als de belichaming van de kijker, maar ook van de schilder. Vóór de uitvinding van de fotografie won een werk aan waarachtigheid als de kunstenaar zelf ter plaatse was geweest, en de man in de rode mantel vormde daarbij een soort stempel van authenticiteit, als de (rode) lakzegel op een brief. Die schilders van hiernaast, vertelde de maker ermee, zuigen de boel maar uit hun duim. Ik, daarentegen, was erbij.

Gerard Houckgeest

(1600-1661)

Titel

Interieur van de Oude Kerk met zicht op het orgel en orgelbalkon

Jaar

Ca. 1650/51

Waar te zien?

Museum Prinsenhof Delft in de recent vernieuwde opstelling Delftse Meesters. In kunst en Wetenschap.

Meer over