Wie in Rusland echt rijk is, koopt een krant, een radiostation of een televisiekanaal

Liegt de ene taal meer dan de andere? Die vraag komt altijd bij me op wanneer de Moskouse BBC-zender overschakelt van de Engelse dienst op de Russischtalige nieuwsbulletins....

Het is een Pavlov-reactie die ontstaan is na jaren tastend mijn weg zoeken in de Russische media, die vaak goed, maar soms ook onbeschaamd partijdig zijn.

De Russen zelf hebben, zo blijkt uit opiniepeilingen, ook heel weinig vertrouwen in kranten, maar toch lezen ze ze massaal, al was het alleen maar om hun vooroordelen bevestigd te zien tegen politici aan wie ze toch al een hekel hebben.

Het probleem is dat de meeste Russische journalisten van nature activisten, predikers en moralisten zijn. Zelfs Kommersant, veruit de meest objectieve krant van Rusland, bezondigt zich eraan. Het blad heeft zich opgeworpen als verdediger van de Russische belastingbetalers en voert nu regelmatig op de voorpagina campagne tegen onzinnige belastingmaatregelen.

Om Russische kranten te kunnen ontcijferen, moet je een lijst in je hoofd hebben van de eigenaars, want vrijwel alle dagbladen zijn inmiddels opgekocht door grote ondernemingen. Wie rijk is in Rusland, koopt een Mercedes-600. Maar wie echt geld heeft, koopt een krant, een radiostation of een televisiekanaal.

De mode om er een media-holding op na te houden dateert van de presidentsverkiezingen van twee jaar geleden, toen de media president Jeltsin met vereende krachten weer in het zadel hielpen. Diens communistische rivaal Zjoeganov werd dag in dag uit zwart gemaakt, terwijl de kwakkelende Jeltsin de hemel in werd geprezen. Dat hij een paar dagen voor de beslissende ronde een hartaanval had gekregen, werd door enkele ingewijde, Russische journalisten zorgvuldig geheim gehouden. De buitenlandse media wisten van niets.

Volgens Jevgeni Kiseljov, de anchorman van de onafhankelijke televisiezender NTV, was het een klein offer op het altaar van de persvrijheid. Als Zjoeganov aan de macht was gekomen, zou het daarmee voorgoed gedaan zijn geweest, redeneerde hij.

Maar wie zijn ziel eenmaal heeft verkocht, krijgt hem niet meer terug, ook al verwisselt hij misschien van eigenaar. Sinds de verkiezingen lopen de media aan de leiband van een handjevol grote concerns.

De Russische business-tycoons beschouwen televisie, radio en kranten als politiek wapens waarmee ze de publieke opinie kunnen manipuleren en hun vijanden kunnen bestrijden. Ze maken er geen geheim van dat het hun niet om winst, maar om macht gaat.

Zo legde de politicoloog Karaganov, die tegenwoordig als media-adviseur in dienst is van de gasgigant Gazprom, onlangs uit waarom het bedrijf bezig is een media-imperium op te bouwen dat televisie, radio en kranten omvat. 'Gazprom moet zijn politieke spierballen kunnen laten zien. De media-holding moet een politieke invloed krijgen die overeenkomt met de economische macht van Gazprom'.

Natuurlijk zal het bedrijf zijn journalisten niet de wet voorschrijven, stelde hij het Russische journaille gerust. 'Maar het is onzinnig om ergens geld in te steken, als het noch economisch noch politiek dividend oplevert'.

Als de ING Bank, die een deel van de overname van de Dagbladunie door de Perscombinatie heeft gefinancierd, als dank loyaliteit zou eisen van de Volkskrant of NRC Handelsblad, zou het huis te klein zijn. Maar van de Russische journalisten geen woord van protest. Zij hebben zich er kennelijk bij neergelegd: wiens brood men eet, wiens woord men spreekt.

Het droevigste geval is de Nezavisimaja gazeta (de naam zegt het al: Onafhankelijke krant), een paar jaar geleden nog het paradepaardje van de nieuwe, vrije pers. Bij gebrek aan inkomsten - er staat bijna geen advertentie in en het aantal abonnees is ook al niet om over naar huis te schrijven - heeft de Nezavisimaja zich verkocht aan de tycoon Berezovski, actief in de oliehandel die de krant onbeschaamd gebruikt voor zijn gecompliceerde politieke intriges.

In een opwelling van 'glasnost' publiceerde de krant dit voorjaar een interview met Berezovski's aartsvijand Tsjoebais, dat begon met het prachtige citaat: 'Veel van mijn vrienden zeggen dat ze de Nezavisimaja gazeta niet zonder een gevoel van walging in handen kunnen nemen'. 'Omkoopbare krant, omkoopbare journalisten, omkoopbare hoofdredacteur', stond er met vette kapitalen boven het stuk.

Maar het is bij die ene kop gebleven. De krant danst nog steeds naar Berezovski's pijpen. Op bestelling van de eigenaar voert de krant sinds kort openlijk campagne voor een devaluatie van de roebel. Welke gevolgen dat voor de bevolking heeft, doet er kennelijk niet toe. Het gaat erom dat een devaluatie in Berezovski's zakelijke straatje past.

De witte raaf, Kommersant, probeert momenteel naarstig kleine investeerders te vinden om uit handen van de tycoons te blijven. Maar de verkiezingen van 2000 doemen al op. De kans is groot dat dit zeldzame exemplaar in de jacht op de kiezers ook wordt neergehaald.

Meer over