NieuwsTheater

Wie heeft de priester vermoord? Publiek speelt rechtbankjury in interactieve voorstelling

De interactieve theatervoorstelling Schuld of onschuld gaat maandag van start.

Louise Korthals en Jan Kooijman in Schuld of onschuld.  Beeld Annemieke van der Togt
Louise Korthals en Jan Kooijman in Schuld of onschuld.Beeld Annemieke van der Togt

Was het de slager? Met de kandelaar? In de sacristie van de kerk? Wie met het oog op de feestdagen behoefte heeft aan een spannend gezelschapsspel èn het theater mist, kan zijn hart ophalen aan een nieuwe, online, hybride variant. Naar Vlaams voorbeeld brengt de Nederlandse theaterproducent Hummelinck Stuurman vanaf maandag het interactieve rechtbankdrama Schuld of onschuld, waarbij de toeschouwers thuis de rol van jury op zich nemen.

Deelnemers wordt gevraagd een oordeel te vellen over de verdachte in een (fictieve) moordzaak, toepasselijk De Kerstmoord geheten: de populaire jonge priester Hugo Stellings is doodgeslagen in de kerk. Alle bewijslast leidt naar dorpsslager Robert Verbruggen (Matteo van der Grijn). Maar is hij echt wel schuldig?

Zeven dagen lang krijgen toeschouwers filmpjes met getuigenissen, pleidooien van advocaten en het verhaal van de beschuldigde te zien. Nadat ze hun oordeel hebben uitgesproken, krijgen ze te horen of ze het bij het juiste eind hadden. In oktober deden 10 duizend Belgen mee aan de eerste editie, De badkuipmoord. Schrijver, regisseur en bedenker Frank Van Laecke: ‘De meesten hadden het mis.’

In België heet zijn initiatief Assisen, naar het Hof van Assisen, de naam van de volksjury die daar oordeelt over de schuldvraag in een rechtszaak. Samen met producent Uitgezonderd bedacht Van Laecke een theaterconcept waarin het publiek in de zaal de jury vormt, net als bij het Duitse interactieve theatersucces Terror, dat eerder ook een Nederlandse versie kreeg. De moordzaken verzint hij met zijn goede vriend Peter Römer, ook schrijver van Baantjer.

Assisen had twee succesvolle edities in theaters achter de rug en er werden net try-outs gespeeld voor deel drie (De wurgmoord), toen de eerste lockdown begon. Van Laecke: ‘Toen hebben we vrij snel een onlinevariant bedacht.’ Het was een gok, zegt hij. ‘Hebben mensen hier nu wel behoefte aan? Maar toeschouwers willen blijven meedenken, puzzelen en speuren naar de waarheid.’ De makers rekenden op zo’n 3000 kijkers, dat werd ruim het drievoudige. Voor de Vlaamse editie van De Kerstmoord, die ook vandaag begint, hadden zich vorige week al 4.500 mensen aangemeld.

Nederland kent geen juryrechtspraak, maar volgens Van Laecke maakt dat niet uit. ‘We kennen het fenomeen allemaal goed uit Amerikaanse films. Iedereen heeft ooit toch weleens 12 Angry Men gezien?’

Jan Kooijman herkent dat enthousiasme voor rechtbankdrama. Kooijman (39), presentator, danser en acteur, speelt in Schuld of onschuld de advocaat van de verdachte. Zelf heeft hij veel naar films en series in dit genre gekeken: Ally McBeal, The Practice, Presumed Innocent. ‘En Primal Fear! Weet je nog? Met Richard Gere en Edward Norton, en die waanzinnige wending aan het eind.’ Recent keek hij nog gefascineerd naar The Undoing. ‘Daarin zegt een topadvocaat: ‘Wat ik kan doen is chaos creëren.’ Dat vond ik inspirerend voor de rol.’

Zijn personage, advocaat Jelle Groot Kamerlink, is ‘zo’n gladde Zuidas-jongen met een man bun’, lacht hij. ‘Hij houdt van provoceren en is niet te beroerd om zijn charmes in te zetten.’ Anders dan de officier van justitie speelt de advocaat nadrukkelijk in op het sentiment van de jury. ‘Natuurlijk, mijn personage zal alles inzetten om zijn cliënt vrijgesproken te krijgen. Hij zaait twijfel over de bewijslast, maar die is ook niet sluitend. Er zitten gaten in het verhaal van het Openbaar Ministerie.’

Kooijman wil de toeschouwers scherp houden en ze aan het denken zetten, zeker nu. ‘Elk verhaal heeft verschillende kanten, maar tegenwoordig wordt iemand soms al bij voorbaat veroordeeld in een trial by media. Terwijl een grondbeginsel van het strafrecht is: je bent onschuldig tot het tegendeel is bewezen.’

In de rechtbank treft Kooijman Louise Korthals (36) tegenover zich. De cabaretier speelt officier van justitie Vera de Rie, ‘een felle, intelligente vrouw met een groot rechtvaardigheidsgevoel’. De Rie is het type dat altijd op de feiten en de waarheid hamert, aldus Korthals. ‘Maar die zijn moeilijk te verdedigen in deze tijd van alternatieve waarheden, nepnieuws en populisme. Bij grote keuzen is het sentiment vaak leidend.’

Korthals kijkt met een zekere ambivalentie naar het fenomeen van de juryrechtspraak. ‘Ik ben blij dat wij in Nederland beroepsrechters hebben. Mijn vrees zou toch zijn dat irrationele sentimenten in de besluitvorming de overhand nemen. Maar mede daarom is dit wel een interessant concept. Toeschouwers kunnen zo van zichzelf ontdekken: waardoor laat ik me leiden, of verleiden? Mensen zeggen vaak dat ze vertrouwen op hun intuïtie, maar wat is dat dan? Laat je je beïnvloeden door de argumenten van de spreker of diens charme? Je intuïtie is niet altijd een betrouwbaar kompas.’

Of je nu voorstander bent van een volksjury of niet, vaststaat dat het gegeven zich goed leent voor drama, aldus Van Laecke: ‘De advocaat en de openbaar aanklager willen het gemoed van de jury bespelen. Dat maakt hen in zekere zin ook acteurs, die de toehoorders met een goed verhaal op hun hand proberen te krijgen.’

Maar de rechtspraak als entertainmentformat roept ook altijd ongemakkelijke associaties op met een volksgericht en populistische kritiek op rechters. Van Laecke begrijpt die zorg, maar bezweert dat zijn concept enkel bijdraagt aan het respect voor de rechtstaat. ‘Ik hoor van deelnemers dat ze een enorm verantwoordelijkheidsgevoel ervaren. Ze maken juist mee hoe complex zo’n zaak kan zijn en hoe elk stukje nieuwe informatie de overtuiging kan doen kantelen. Deelnemers zijn zich heel bewust van de gevolgen van hun uitspraak voor de nabestaanden, de beklaagde en de samenleving. Ze willen het heel graag goed doen.’

Schuld of onschuld, vanaf maandag 21/12, meespelen kan t/m 30/12.

De Kerstmoord: het verhaal en de cast

In De Kerstmoord wordt de populaire priester Hugo Stellings (Thijs van de Meeberg) dood aangetroffen in de sacristie van de kerk. Onderzoek leidt naar dorpsslager Robert Verbruggen, gespeeld door Matteo van der Grijn. Hij heeft een motief: zijn dochter Louise (Vajèn van den Bosch) had een verboden relatie met Stellings. In getuigenissenverklaringen zien we vervolgens collega's van Verbruggen, medewerkers van de kerk, een forensisch arts en een psychiater, gespeeld door onder anderen Thomas Cammaert, Oda Spelbos, Kiki Schippers en Vincent Croiset. Voorzitter van de rechtbank is Jules Croiset. 

Meer over