Wie de goelags goedpraat gaat vrijuit

Maar over het verschil in reactie op de nazistische concentratiekampen en de communistische is wel degelijk iets op te merken. Martin Heidegger flirtte met het nazisme - en het is hem zijn levenlang nagedragen, schrijft Anne Applebaum in haar monumentale boek Gulag - A History of the Soviet Camps. Maar dat Jean-Paul Sartre, collega-filosoof en tijdgenoot van Heidegger, de kampen van het communisme heeft ontkend, verheimelijkt en goedgepraat, wordt hem een stuk minder of in het geheel niet aangerekend. De specifieke voorbeelden zijn gemakkelijk uit te vergroten: wie de nazi-kampen relativeert of ontkent komt voor de rechter, wie dat met de communistische kampen doet krijgt een leerstoel of een column of allebei.

Applebaums boek is in zekere zin het bewijs van haar eigen grimmige constatering: in verhouding tot de zeer uitgebreide literatuur over de Duitse kampen is die over de Russische marginaal. Haar Gulag is in lange tijd het eerste dat over dat onderwerp verschijnt en dat voor een breed, westers publiek toegankelijk is. Strikt genomen staan er geen opzienbarende nieuwe feiten in, ook al is het onderzoek dat eraan ten grondslag ligt, behalve op een immense hoeveelheid secundaire en vooral Russische literatuur, gebaseerd op nieuwe archiefbronnen, bronnen die pas na de val van de Sovjet-Unie beschikbaar zijn gekomen. Wat erin wordt aangedragen is veelal een precisering en een uitbreiding van wat al bekend was geworden, geen revolutie die het bestaande beeld verguist. Maar dat materiaal is zo kundig uitgezocht en geordend en tot een leesbare geschiedenis verwerkt, dat Applebaums boek wel degelijk een historiografische gebeurtenis van het grootste gewicht mag heten.

Gulag is tegelijkertijd geschiedschrijving en een gevecht met de geschiedschrijving, dat wil zeggen, de stemming waarin de kampen van de Goelag nog altijd beoordeeld worden. Tot op de dag van vandaag is de neiging groot te gaan geeuwen bij het onderwerp en vervolgens een hele reeks rechtvaardigingen te verzinnen voor zowel het bestaan van die kampen in de toenmalige Sovjet-Unie als de lauwe reactie daarop van de beschaafde wereld. Russische concentratiekampen zijn geen sexy onderwerp - en dat zijn ze ook nooit geweest. Er zijn geen Hollywood-films over en geen Broadway-kaskrakers.

De argumenten die mettertijd aangevoerd zijn om ze te verharmlosen, zo niet goed te praten, zijn hemeltergend. Wie er wel over schrijft moet daarom om te beginnen twee barrières nemen: die van de onwetendheid en de desinteresse, en die van het vooroordeel en de desinteresse. Het lijkt soms wel alsof ook die desinteresse al die tijd geregisseerd is geworden.

De Russische kampen zijn zo oud als de Russische revolutie zelf, stelt Applebaum vast. Op zichzelf is dat al een verbijsterende onthulling: geen stalinistisch exces, maar inherent aan het hele idee van de communistische revolutie. Dat roept meteen de diepere vraag op naar de sociale en sociaal-culturele achtergrond van het fenomeen zelf. Applebaum is goed in het stellen van dergelijke vragen. Het moeten de diepe liefde en de grote monden van al die fellow travellers en collaborateurs uit de Koude Oorlog zijn geweest die de desinteresse van destijds achteraf kunnen verklaren.

Vanaf de zomer van 1918 is de revolutionaire regering in de weer geweest kampen in te richten om daar de ongewenste elementen van de vroegere elite en de politieke oppositie in onder te brengen. Het oogmerk daarvan was ze uit te sluiten van de samenleving en daarmee te voorkomen dat de nieuwe politiek voorwerp van kritiek zou kunnen worden. Het idee voor die kampen was overigens van Britse oorsprong, voor het eerst in praktijk gebracht in Zuid-Afrika, tijdens de Boerenoorlog. Het is van een wrange ironie dat Heinrich Göring, de vader van Hermann die er een generatie later carrière mee zou maken in Hitler-Duitsland, er vervolgens al enige ervaring mee opdeed in Duits West-Afrika.

Wat er vervolgens met die afgezonderde mensen moest gebeuren, was volslagen onduidelijk. Pas in de loop van de jaren twintig ontstond bij de communistische leiding het idee die talrijke gevangenen te gaan inzetten voor het opkrikken van de economie en het exploiteren van natuurlijke hulpbronnen in onherbergzame streken. Aanvankelijk ging het om een mengeling van wraakzucht en social engineering. Het afzonderen van de oude elite en de concurrentie strafte die figuren en het reinigde de samenleving: etnische zuivering en sociale zuivering liggen niet zo gek ver uit elkaar.

Doordat er mettertijd een hemeltergende hoeveelheid mensen in die kampen terecht is gekomen en er aan de willekeur van de gronden waarop dat gebeurde niets veranderde, is de integrale geschiedenis ervan niet te schrijven. Er moeten er immers letterlijk duizenden van zijn geweest, waar tientallen miljoenen mensen voor langere of nog langere tijd in hebben gezeten of de dood in hebben gevonden. Applebaum ondervangt dat probleem door na haar hoofdstukken over de wording van de Sovjet-concentratie-kampen de chronologie te vervangen door een dwarsdoorsnede. Hoe werkten die kampen en hoe zag het dagelijks leven en lijden in die kampen eruit? Ze heeft voor die beschrijving gebruikgemaakt van literaire bronnen, vooral van Varlam Sjalamovs Berichten uit Kolyma.

Dat zegt veel over haar werkwijze. Applebaum is van opleiding slaviste en studeerde bovendien internationale betrekkingen, maar werkt al vijftien jaar in de journalistiek; tegenwoordig zit zij in de leiding van The Washington Post. De verhalende geschiedschrijving is haar fort. Misschien kan er over dit onderwerp ook wel niet anders worden geschreven: de gruwel is te groot voor een kale inventarisatie. In die aanpak en in het stellen van vragen die dieper boren, ligt Applebaums grote kracht. Stijl en intelligentie mondden uit in een verontrustend boek, maar de belangrijkste verontrusting wordt niet door de feiten zelf, maar door de omgang met die feiten teweeggebracht. God zweeg in Auschwitz, maar terzake van de Goelag heeft een deel van de mensheid zichzelf en zijn medeburgers het zwijgen opgelegd. Dat is met meer en duurzamer succes gebeurd dan het zwijgen van de hemel.

Anne Applebaum: Gulag - A History of the Soviet Camps.
Penguin/Allen Lane, import Penguin Nederland; 610 pagina's; euro 43,25.
ISBN 0 713 99322 7.

Meer over