'Werken Malevitsj rechtmatig bezit Stedelijk Museum'

Het Stedelijk Museum in Amsterdam is rechtmatig eigenaar van de collectie Malevitsj, die in 1958 werd aangekocht. Dat zeggen Wim Beeren, tot 1993 directeur van het Stedelijk Museum, en ex-hoofdconservator van het museum Joop Joosten....

De negentien erven verwachten dat ook het Stedelijk, waar zich het grootste aantal werken van Malevitsj buiten Rusland bevindt, tot een schikking met hen zal besluiten. Joosten zegt 'hogelijk verbaasd' te zijn over de geste van het MoMa. 'Ik vraag me af: wie voelt zich hier tekortgedaan? De erfgenamen van Malevitsj? Wie zijn dat dan?'

Na de dood van Malevitsj in 1935 leefden zijn weduwe, kinderen en kleinkinderen in bittere armoede verspreid over de Sovjet-Unie. Pas nadat de Berlijnse Muur in 1989 viel, konden zij naspeuringen doen naar de verblijfplaats van werken die Malevitsj bij een bezoek aan Berlijn in 1927 achterliet bij zijn vriend Hugo Häring.

Volgens kunstdetective Clemens Toussaint, die al jaren namens de erven-Malevitsj optreedt, is de schikking in Amerika te danken aan een verandering van museum-ethiek. Hij meent dat niet louter de juridische aanspraken, maar vooral de morele kant van de zaak musea als het Stedelijk, zal dwingen hun eigendomsrecht te heroverwegen.

Over die morele kant zegt Joosten: 'Toussaint heeft gewoon geld geroken. Hij gaat er ongetwijfeld met een grote beloning vandoor en is voor de rest van zijn leven binnen.' Ook Beeren maakt zich bezorgd over de rol van het geld bij de discussie over teruggave van kunst. 'Het vertroebelt het zicht op de kunst', aldus Beeren.

Volgens Joosten en Beeren is de aankoop in 1958 van de Malevitsj-collectie door Sandberg, destijds uitgebreid onderzocht door de jurist P. Sanders. Voor 110 duizend gulden kocht het Stedelijk van Haäing 29 schilderijen, zeven gouaches, vijftien tekeningen en zeventien theoretische kaarten. Joosten: 'Sanders heeft het Stedelijk en de gemeente Amsterdam groen licht gegeven. Het was een rib uit het lijf. Je kunt nu wel stellen dat die 110 duizend gulden peanuts was. Maar toen is er eindeloos met de gemeenteraad over geruzied.'

Beeren benadrukt dat het Stedelijk heel goed heeft gezorgd voor zijn Malevitsj-collectie en dat Sandberg heeft bijdragen aan de vestiging van Malevitsj' naam in het Westen als een van de grootste kunstenaars van de eeuw.

Begin jaren negentig is het eigendom van de Malevitsj-collectie in het Stedelijk al eens betwist. Dat gebeurde toen door de Sovjet-regering. Joosten: 'Het Stedelijk heeft altijd gezegd: die collectie is ons eigendom en hier zijn de bewijzen. Toen er sprake was van het geven van bruiklenen aan Rusland, heeft het museum erkenning van zijn eigendom als voorwaarde gesteld. Dat is uiteindelijk geaccepteerd.'

Beeren: 'Teruggave was een gepasseerd station. Wij spraken met de Russische musea als bezitter met andere bezitters.'

Meer over