InterviewHoward Shore

Wat hebben The Lord of the Rings en cultklassieker Crash gemeen? De filmcomponist: Howard Shore

Howard Shore heeft al vijftien films gemaakt met Crash-regisseur David Cronenberg. ‘Nóóit wil de muziek het verhaal ondersteunen.’  

Componist Howard Shore. Beeld Getty Images

Hobbits en elfen, kannibalistische seriemoordenaars en pratende typemachines: filmcomponist en meervoudig Oscar-winnaar Howard Shore (73) heeft het allemaal van muziek voorzien. En toch moet Crash (1996) van David Cronenberg een van de vreemdste wapenfeiten uit Shores omvangrijke oeuvre zijn. In Crash, nu te zien in een gloednieuwe digitale restauratie, geeft een handvol verkeersslachtoffers zich ongebreideld over aan hun fetisj voor auto-ongelukken. Cronenbergs verfilming van J.G. Ballards gelijknamige cultroman (1973) ontpopt zich tot een broeierig thema-met-variaties, waarin seks en chroom, lichamen en auto’s verregaand met elkaar versmelten. Hoe schrijf je voor zoiets muziek?

In elk geval niet met empathie als uitgangspunt, vertelt Shore begin dit jaar op het International Film Festival Rotterdam. ‘Ik heb met David nu vijftien films gemaakt, en nooit wil de muziek het verhaal ondersteunen of begrip wekken voor de handel en wandel van de personages. Dat geldt al helemaal voor Crash.’

De hoofdrolspelers van Crash storten zich even wezenloos als ongeremd op hun bizarre autoseks-escapades. Terwijl je daar als toeschouwer al snel vraagtekens bij zet, wil Cronenberg als filmmaker uit de buurt van morele conclusie blijven. ‘De personages hebben na afloop geen antwoorden, en ik ook niet’, zei hij in 1997 tegen de VPRO.

Dus heeft de film zelf geen antwoorden, en de muziek van Howard Shore evenmin. Neem de scène waarin de twee hoofdpersonages voor het eerst seks hebben. Reclameregisseur James Ballard (James Spader) heeft het auto-ongeluk veroorzaakt waarbij de man van dokter Helen Remington (Holly Hunter) omkomt en zij zelf flink gewond raakt. Toch beginnen de twee een affaire, met een onstuimige vrijpartij in een parkeergarage als vertrekpunt. Terwijl de camera als een slaapwandelende voyeur langs Ballards auto beweegt, wordt door harpen en elektrische gitaren een koel web om de beelden gesponnen. Fascinerende maar ingetogen muziek zonder climax is het, zonder duidelijke emoties. Shore: ‘Ik probeer niet voor te kauwen wat je op zo’n moment moet denken en voelen.  Dat is ook juist de kracht van muziek: dat ze emoties in mensen kan oproepen zonder die emoties moedwillig te sturen of expliciet te benoemen. Dáár gaat het om, bij een soundtrack als die van Crash. En om de diepte die de beelden door de muziek krijgen.

Shore, in 1946 geboren in Toronto, leverde vijf soundtracks voor Martin Scorsese (onder meer die van The Departed (2006) en Hugo (2011)) en voorzag ook Hollywoodklassiekers als The Silence of the Lambs (1991), Philadelphia (1993) en Se7en (1995) van muziek. Maar hij blijft in de eerste plaats de Oscar-winnende schrijver van de The Lord of the Rings-soundtracks én de huiscomponist van David Cronenberg, met wie hij al sinds diens debuut Shivers (1975) samenwerkt. 

‘David en ik hebben een speciaal partnerschap,’ zegt Shore. ‘Hij stuurt me altijd de scripts zodra hij ze af heeft, terwijl je als componist normaal gesproken pas aan het einde van het productieproces bij een film wordt betrokken. Ik ben ook bijna altijd aanwezig bij de eindmixage van onze films, en vaak verandert er door onze discussies dan nog van alles aan de plek en omvang van de muziek.’

Shore kwam naar het IFFR vanwege een eenmalig evenement: het Rotterdams Filharmonisch Orkest voerde de Crash-soundtrack uit bij een vertoning van de film. De bijzondere instrumentatie van die soundtrack valt tijdens zo’n live-vertolking des te beter op: de belangrijkste partijen worden vertolkt door drie harpen, die zich links, rechts en in het midden van het podium bevinden. ‘Ik had in mijn muziek voor Davids vorige film M. Butterfly twee harpen gebruikt. Vervolgens kreeg ik veel zin om een contrapuntisch concertwerk te schrijven waarin drie harpen allerlei weefsels en conversaties met elkaar aangaan. Om dat geluid extra kracht bij te zetten, koppelde ik elke harp aan een elektrische gitaar, die dezelfde partij speelt maar dan een octaaf hoger.’

Dat glanzende, ‘stalen’ geluid, aangevuld door houtblazers, strijkers, percussie en samples, bleek perfect te passen bij de onderkoelde wereld die Cronenberg met Crash voor ogen stond. En dus veranderde het concertstuk in een duister glinsterende soundtrack, met opvallend veel ruimte voor stiltes. Zo blijft het allereerste oogcontact tussen de net gecrashte Ballard en Remington, elkaar aanstarend via de kapotte ruiten van hun auto’s, zwijgend én muziekloos. 

De meeste andere componisten en regisseurs zouden muziek hebben geplakt onder zo’n belangrijk moment.

‘David en ik houden erg van stiltes. Soms moet ik hem er nog net iets méér van overtuigen dat hij in bepaalde scènes geen muziek moet gebruiken, zodat het publiek vrijer blijft in de interpretatie van die scènes. Dat is natuurlijk een keuze. In andere films moet de toeschouwer precies snappen wat de bedoeling van een scène is, en moet de muziek aan die eenduidigheid bijdragen.’

Wat dat betreft spreekt het boekdelen om de muziek van Crash te leggen naast de Oscarwinnende reuzenpartituren die Shore schreef voor The Lord of the Rings-trilogie schreef. Zo uitgebeend en onderkoeld als de muziek voor Crash is, zo groots, rondborstig en opzwepend is die van LOTR. Waar de Crash-soundtrack vrijwel geen duidelijke, laat staan meezingbare thema’s bevat, blijven de melodieën uit Jackson Tolkien-epos makkelijk dagenlang in je hoofd rondzingen. 

Maar het belangrijkste onderscheid is dat u met die muziek de toeschouwer echt door het verhaal wilt leiden.

‘Precies. Die soundtracks draaien volledig om helderheid. Ik heb er zo’n honderd thema’s en leidmotieven in verwerkt, die de plot ook overzichtelijk moeten maken voor mensen die de boeken niet hebben gelezen. Je kunt het verschil tussen de oorden Rivendell en Lothlorien niet alleen zien, maar ook horen.’

Wat heeft uw voorkeur, zulke eenduidige soundtracks of uw vrijere werk voor mensen als David Cronenberg?

‘Ik ben gelukkig in beide werelden. In de muziek voor The Lord of the Rings heb ik al mijn toenmalige ervaring en kennis verwerkt: twaalf uur aan muziek die alles bevat wat ik wist over harmonie, contrapunt en orkestdirectie. Heel bevredigend was dat, ze moesten me er echt ervandaan slepen toen het klaar was.’

Shores vooralsnog laatste soundtrack was voor Le prince oublié, de nieuwe (en in Nederland alleen online verschenen) film van Michel Hazanavicius. Omar Sy speelt in deze bonte fantasiekomedie een liefdevolle vader, die zijn dochter elke avond vertelt van een filmstudiodroomwereld waar hij zelf als sprookjesprins figureert. 

Ook weer totaal anders dan Crash.

‘Zeker. Le prince oblié is niet mijn eerste komedie, maar meer dan ooit tevoren moest ik de muziek precies in de pas van de humor laten lopen. Dat vond ik best een uitdaging. Bij Crash kon ik dan weer vrij experimenteren met elektronica. 57 procent van de muziek nam ik live op met een orkest, de rest bestaat uit gemanipuleerde bewerkingen van die opnamen. Die klanken klinken vooral in het laatste deel van de film, waar ze op een vervreemdende manier versmelten met de akoestische instrumenten. ’

Vervreemdend en onpeilbaar.

‘Misschien werkt het zo, in Crash: wat niet wordt gezegd of getoond, dat voel je wellicht dankzij de muziek. Wat zich niet visueel laat uitdrukken, dat kan ik je met mijn muziek toefluisteren.’

Wat zijn die fluisteringen dan, als u ze toch moet verwoorden?

‘Dat weet ik niet, dat kan ik niet zeggen. Ik ben immers een componist. Ik fluister niet in woorden, maar met muzieknoten.’

Muzikale invallen

Filmcomponist Howard Shore is altijd met muziek bezig. ‘Ben ik niet een soundtrack aan het componeren, uitvoeren, monteren of mixen, dan lees ik wel een filmscript om ideeën voor de bijbehorende muziek op te doen. En wanneer de tijd het ook maar enigszins toelaat, krabbel ik met mijn potlood muzikale invallen in mijn notitieboek. Muziek is voor mij een continu proces. ’

Een auto-ongeluk in de film kent vele gedaanten. Ter ere van David Cronenbergs Crash zetten we ze op een rij

Vanaf deze week is Crash weer te zien, een gerestaureerde versie van de cultklassieker uit 1996. Een film vol gruwelijke auto-ongelukken én seks, die destijds tot verontwaardiging leidde.

Cronenbergs eigengereide cultklassieker Crash is nog altijd fascinerend en ijzersterk ★★★★★

Mensen die opgewonden raken van auto-ongelukken; dat maakte in 1996 nogal wat los. 

Meer over