Wat doet schaal met ons?

Geen computer overtreft de maquette, vindt de Vlaamse architectuur-professor Marc Dubois. Met een expositie laat hij zien waarom.

Bob Witman
Maquette van het Cultureel Centrum Rozet in Arnhem, door Neutelings Riedijk Architecten, 2013. Beeld Foto Phile Deprez
Maquette van het Cultureel Centrum Rozet in Arnhem, door Neutelings Riedijk Architecten, 2013.Beeld Foto Phile Deprez

Architectuur is eigenlijk vooral één grote oefening in verleidingskunst. Want voor het gebouw er staat, moet immers de klant omstandig worden versierd met 3D-tekeningen, renderings, praatjes - en soms, steeds minder vaak, met maquettes. Een driedimensionale ruimte verkopen die honderdduizenden of miljoenen euro's kost, nog voor er één steen ligt: daar is bijna een betovering voor nodig.

In Gent is een ode gewijd aan een van de oudste vormen van die betovering: de maquette. Dat is mooi, want het schaalmodel lijdt onder de opkomst van de zogeheten rendering, het door een computer gegenereerde broertje van de 3D -tekening: gelikt, glanzend, met alleen maar gelukkige en knappe mensen erop en de schijn van ruimtelijke beleving. Schijn, want de enige en onovertroffen manier om een ruimte voelbaar te maken, op die van de werkelijkheid na, bereik je door deze op schaal na te bouwen.

De Belgische architectuurprofessor Marc Dubois koestert een fascinatie voor deze representatie van de architectuur. Hij bedacht de tentoonstelling Maquettes. Verbeelding op schaal, die niet alleen een verzameling modellen is, maar ook probeert te achterhalen waar onze behoefte aan schaal vandaan komt. Voorbeelden van die behoefte liggen voor het oprapen: van lego en bouwplaten tot en met pop-upboeken en Madurodam.

Cruciale punten

Dubois markeert twee cruciale punten in de geschiedenis van het schaaldenken. Het eerste is een schilderij uit 1579, van de Vlaming Pieter Pourbus, die een enorm kloostercomplex bij Koksijde vastlegt in een vogelvluchttekening. Hij koos niet voor het gebruikelijke schildersperspectief, maar voor wat een isometrische projectie heet. Bij deze tekenvorm lopen de lijnen niet naar een denkbeeldig punt aan de horizon, maar wordt het voor-, zij- en bovenaanzicht uitgebeeld zonder vervorming.

Met deze vorm van technisch tekenen is het volume van een voorwerp of gebouw instructief veel beter te verbeelden. Het computerspel Sims, waarmee je ruimtes en huizen bouwt, is bijvoorbeeld zo gemaakt. Pourbus schilderde dit werk dan ook niet als esthetische oefening, maar als vehikel voor fondsenwerving. De kerk gebruikte het schilderij - waar de abdij blakend op staat, terwijl het in werkelijkheid een ruïne was - om geld te werven voor een restauratie.

Hier wordt het schilderij een overtuigingsmiddel. Dat is een van de thema's die Dubois behandelt in zijn tentoonstelling. Er staat een enorm gipsen model van het ontwerp voor de 64 meter hoge Boekentoren in Gent, het belangrijkste gebouw van de modernist Henry Van de Velde - die ook het Kröller-Müller Museum ontwierp. De witheid van dit universiteitsblok op schaal is tachtig jaar later nog overdonderend. De detaillering, maar vooral het imponerende van rechte horizontale en verticale volumes, maakte mede dat Van de Velde de opdracht kreeg.

Plan van de Duinenabdij in Koksijde, Pieter Pourbus, 16de eeuw. Beeld
Plan van de Duinenabdij in Koksijde, Pieter Pourbus, 16de eeuw.Beeld
Maquette van de Boekentoren Beeld
Maquette van de BoekentorenBeeld

Neutelings Rijdijk

Het tweede momentum in de maquettegeschiedenis dateert uit het voorjaar van 1923: een foto met daarop de kunstenaar Theo van Doesburg en de piepjonge stedenbouwer Cornelis van Eesteren. In 1923 bereidden ze de architectuurtentoonstelling voor die furore zou maken in Parijs en Weimar. Op de foto zie je op de achtergrond een ongebruikelijke plattegrond. Het lijkt een Mondriaan door de primaire stijlkleuren, maar het is een isometrische voorstelling, getekend door Van Eesteren en ingevuld met kleurvlakken door Van Doesburg. Die kleur geeft nieuwe plasticiteit aan de ruimte. Deze stijlwerkwijze zou later sterke invloed hebben op Bauhaus en de rest van de architectuurwereld.

Als het gaat om de klassieke maquette lijkt het wel of de computerrendering het schaalmodel heeft weggevaagd. Dat is niet helemaal waar. De beste verrassing op de tentoonstelling in Gent is een zaal gevuld met maquettes van het Nederlandse bureau Neutelings Riedijk. Het zijn werkmodellen van het bureau voor het ontwerp van cultuurhuis De Rozet in Nijmegen, dit jaar door de Architectenbond verkozen tot beste gebouw. Neutelings Riedijk gebruikt diverse maquettes voor volumestudies, ruimtelijk effect en detaillering. Prachtig om te zien hoe minutieus en liefdevol het materiaalgebruik is gesimuleerd om esthetische effecten te kunnen inschatten.

Maquette Cultureel Centrum Rozet, Arnhem Beeld
Maquette Cultureel Centrum Rozet, ArnhemBeeld

Room to grow

Al deze voorbeelden geven geen antwoord op de metavraag van de tentoonstelling: wat doet schaal met je? De Nederlandse kunstenaar Edwin Zwakman gaf dat wel. Hij bouwde een kamer op een schaal van 1:1,4 - Room to grow - een minuscule maar niet onmerkbare verkleining. De zaal oogt als een kinderkamer met het plafond zo laag dat je er alleen geknikt in kan. Boven je hoofd hangt een systeemplafond van platen houtwolcement, dat in alle details net een tikje kleiner is. Net als de tl-bakken, exact nagemaakt maar dan op Oempa Loempaformaat, waardoor je je een net iets te grote figurant voelt in een Alice in Wonderlandverhaal.

Maquettes. Verbeelding op schaal, Gents Stadsmuseum (STAM), t/m 26/4. Publicatie met essays van Sofie De Caigny, Marc Dubois, Oliver Elser, Christoph Grafe, Annelies Nevejans, Pieter Uyttenhove, 19,50 euro, stamgent.be

De grootste

De beroemdste maquette, afgezien van Madurodam, waar Nederlandse hoogtepunten op schaal 1:25 zijn nagebouwd, is ongetwijfeld Panorama of the City of New York. Het is een uitgestrekte modelversie van de stad met bijna 900 duizend gebouwen op ruim 800 vierkante meter. Het is oorspronkelijk gebouwd in 1964, voor de wereldtentoonstelling in New York. De maquette is te zien in het Queens Museum en is vrij recent geactualiseerd. Hiroshima bezit ook twee indrukwekkende maquettes van de stad: eentje voor en eentje na de atoomontploffing in augustus 1945.

Meer over