Wat de mens bezielt

Voor het IKON-programma Het Andere Gezicht moeten de journalisten van de opgeheven actualiteitenrubriek Kenmerk samenwerken met de makers van het praatprogramma Vesuvius....

EEN depressief meisje van in de twintig; een Vietnamese bootvluchteling die priester is geworden; een schrijver die worstelt met religie; en een topmanager die zijn baan kwijt is. Zij zijn door de twaalfkoppige redactie van Het Andere Gezicht uitverkoren tot hoofdpersoon. Hun portretten moeten de kijker niet alleen een levensverhaal bieden. Een andere kijk op maatschappelijke vraagstukken behoort ook tot de doelstellingen. Het Andere Gezicht, dat ongeveer een half uur duurt, geldt als het nieuwe vlaggenschip van de IKON. Het moet programma's met een gevestigde reputatie als Kenmerk en Vesuvius doen vergeten.

De actualiteitenrubriek Kenmerk die maar liefst 33 jaar bestond, leed onder een afnemend budget. Bovendien bleken pogingen tot vernieuwing onvoldoende resultaat op te leveren, constateerde IKON-directeur Lejo Schenk aan het einde van het vorige seizoen. 'De thema's waarmee Kenmerk bekend was geworden, zoals ontwikkelingssamenwerking en het bewapeningsvraagstuk, leefden minder. De rubriek had tot in lengte van jaren door kunnen gaan, maar miste de aansluiting bij wat we de mentale onderstroom van de actualiteit zijn gaan noemen, bij de vraag: wat bezielt mensen? Die benadering kwam te weinig aan de orde', aldus Schenk, die naast omroepdirecteur ook eindredacteur van Het Andere Gezicht is.

Tegen het praatprogramma Vesuvius van gespreksleider Cees Grimbergen bestond een ander bezwaar. Mary Michon: 'Daarin kwamen wel zaken aan de orde die mensen bezighielden, maar Vesuvius had als nadeel dat het zich niet leende om echt geduldig naar mensen te luisteren. Het snelle studiogesprek laat eenvoudig niet toe dat je weggaat van de confrontatie en mensen op hun verhaal laat komen.'

Zelf is de 58-jarige programmamaakster, die al 28 jaar werkzaam is voor de IKON, van huis uit gewend voor dat verhaal te kiezen. 'Ik kom uit de narratieve traditie van de documentairemakers, waarbij het beeld vaak overheersend is ten opzichte van het woord. Mij kan een blik van een vader naar zijn dochter duizend keer meer zeggen dan allerlei betogen van deskundigen. Ik kruip graag in iemands huid om zo inzichtelijk te maken waarmee iemand bezig is.'

Haar benadering wijkt duidelijk af van die van Schenk, al even lang bij de IKON werkzaam. De ex-Kenmerkverslaggever omschrijft zichzelf als 'een gepokt en gemazeld journalist. Schenk: 'Ik wil antwoord op de vragen: wie, wat, waar, hoe en waarom?' De eindredacteur beoordeelt programma's daarom al snel anders dan Michon. Waar zij de uitzending over een depressief meisje geslaagd vond, 'omdat haar kleine verhaal inzicht gaf in het taboe-onderwerp van depressiviteit onder jongeren', bleef Schenk zitten met onbeantwoorde vragen en miste hij bijvoorbeeld de mening van haar ouders.

Ook de uitzending over de voormalige bootvluchteling Tran Duc Hung, tegenwoordig priester in Hilversum, vertoonde sporen van de worsteling tussen aandacht voor het persoonlijke verhaal waar de voormalige Vesuviusredacteuren vertrouwd mee zijn, en een onderwerp als de integratie van Vietnamezen in Nederland waar de Kenmerkverslaggevers meer affiniteit mee hebben. De geslaagde integratie van Vietnamezen, een journalistiek interessant thema, werd slechts aangestipt, zodat ook de heimwee van Tran Duc Hung naar zijn geboorteland aan bod kon komen. Dat leverde een roerend beeld op: de priester die thuis vanuit zijn bankstel geëmotioneerd naar een Vietnamese videoclip kijkt.

'Ons probleem is dat wanneer je voor portretten van één mens kiest, je veel minder mogelijkheden overhoudt om ook nog de bijbehorende maatschappelijke ontwikkelingen te laten zien', meent Schenk. Michon: 'Voor ons is het een grote uitdaging om de verschillende bloedgroepen waar de redactie uit is samengesteld, op één lijn te krijgen. De documentairemakers moeten begrip krijgen voor de journalisten en andersom.'

Debat is er tijdens redactievergaderingen volop. Een dilemma: past het Het Andere Gezicht een portret te maken van een goedwillende ambtenaar die op een ministerie met een slechte reputatie werkt? 'Dat zou de indruk wekken dat het meevalt met dat ministerie', opponeerde een deel van de redactie. 'Zo'n portret biedt juist de kans óók de mindere kanten van dat ministerie te tonen, meent Schenk. 'Ik noem de naam niet, want misschien gaan we er nog wat mee doen.'

In ieder geval tot december gaat de IKON voort met de poging via portretten bredere thema's aan de orde te stellen. Is de keuze het persoonlijke verhaal voorop te stellen niet tekenend voor het afnemend belang dat aan maatschappelijke vraagstukken wordt gehecht? Nee, menen Michon en Schenk eensgezind. 'Je moet de keuze voor het persoonlijke niet als een uitvloeisel van ontideologisering zien. Individuen moeten in deze tijd, waarin ze nog nooit zo veel informatie hebben gekregen, maar die hen ook nog nooit zo weinig houvast heeft geboden, geholpen worden om weer overtuigingen te vinden', aldus Schenk. 'En de levensverhalen van anderen kunnen daarbij helpen', vult Michon aan.

Fokke Obbema

Het andere gezicht, donderdagavond, 21.09 uur, Nederland 1.

Meer over