BeschouwingShowgirls

Was Paul Verhoevens Showgirls een feministisch statement of ordinaire misogynie?

Elizabeth Berkley in Showgirls.Beeld Filmstill

Net als Starship Troopers lijkt Paul Verhoevens Showgirls uit 1995 toe aan herwaardering. Hoewel de discussie blijft: zit in die parade van blote borsten een feministische boodschap, of is het ordinaire misogynie? De documentaire You Don’t Nomi tracht de haat én adoratie te duiden.

Er zijn films die met de jaren aan status inboeten, zoals American Beauty, het portret van een vader met een midlifecrisis, in 2000 nog de grote Oscarwinnaar. Ook regisseur Sam Mendes erkende later: ‘Beetje overschat.’ En er zijn films die gaandeweg juist stijgen in achting, zoals Michael Cimino’s western Heaven’s Gate, in 1980 door de pers vervloekt en deerlijk geflopt.

Ook is er een derde categorie. Films die zich, eenmaal gerijpt, niet laten vastpinnen op zo’n enkelvoudig opwaarts of neerwaarts traject. Showgirls, bijvoorbeeld.

Dat we zo veel jaar na 1995 nog steeds niet helemaal zeker weten waarop Paul Verhoeven ons trakteerde met z’n sprookje over een blootdanseres in Las Vegas, is het onderwerp van de nieuwe Amerikaanse documentaire You Don’t Nomi, die vanaf volgende week verkrijgbaar is op dvd (import). Filmmaker Jeffrey McHale kwam op het idee voor zijn film over de film toen hij een door vierduizend man bezochte openluchtvoorstelling van Showgirls bezocht, die vanwege de 20ste verjaardag van de culthit werd opgeluisterd door hoofdrolspeler Elizabeth Berkley. Nooit eerder was ze bij zo’n vertoning komen opdraven, de actrice die vanwege haar spel als casino-showgirl Nomi Malone hevig werd geridiculiseerd: ze was te houterig, te luid, te veel. Nu oogstte ze, zichtbaar geroerd, eindelijk een massale ovatie voor de rol die haar carrière vrijwel om zeep hielp.

Hoe Verhoevens afgeserveerde sciencefictionsatire Starship Troopers inmiddels toch als satirisch meesterwerk geldt, 23 jaar na dato.

You Don’t Nomi laat allerlei personen reflecteren op de film. Van de makers van de succesvolle Showgirls-camp-musicals tot de critici die de film destijds neersabelden én de Canadese filmjournalist die in 2014 een heel boek wijdde aan zijn verdediging van het werk van Verhoeven en diens scenarist Joe Esztherhas, getiteld It Doesn’t Suck: Showgirls.

‘Het zit ’m in de unieke manier waarop het slecht is’, verklaarde McHale onlangs in gesprek met filmwebsite Collider. ‘Showgirls slaagt juist dankzij alle gebreken. Ik denk dat mensen zich er daarom toe aangetrokken voelen, keer op keer willen kijken. En die blijvende aandacht van het cult- en queerpubliek, dat Showgirls al 25 jaar kijkt tijdens feestelijke nachtvertoningen, dwingt anderen hun gedachten over de film te heroverwegen.’

Showgirls kieperde de dankzij Basic Instinct (1992) gevierde Verhoeven van de top van de Hollywoodpiramide, maar na het echec in de bioscoop verdiende de film alsnog bakken geld voor de MGM-studio; rond de 100 miljoen euro aan video- en dvd-verkoop.

De Nederlander woonde de uitreiking van de Golden Raspberry Awards voor de slechtste films zelf bij, als eerste genomineerde regisseur ooit; Showgirls won in zeven categorieën, destijds een record. Enkele van Verhoevens collega’s waren wél al meteen enthousiast. De Franse cineast Jacques Rivette sprak van ‘een van de grote Amerikaanse films van de laatste jaren’. Ook Quentin Tarantino waardeerde Showgirls: ‘Een van de zeldzame keren dat een grote studio een ongegeneerde, gigantische exploitatiefilm met groot budget maakte.’

De documentaire You Don’t Nomi voert de vele botsende lezingen van de film op, zonder zelf partij te kiezen. Zo zijn er degenen die in Showgirls een zeker feminisme vermoeden: de onnozele heldin Nomi, die zich rücksichtslos een weg naar de top van het blootdansen baant, is óók een sterke vrouw. De mannen die ze op haar pad treft zijn stuk voor stuk slappe zakken, verkrachters en uitbuiters. Andere stemmen menen dat het misogyne toch de boventoon voert: die eindeloze parade van blote borsten, de jonge vrouwen die zich overleveren aan de lustvolle mannenblik, verlangend naar geld, roem, dure champagne en een jurk van Versace (of, zoals Nomi het zegt: versees).

McHale strooit rijkelijk met fragmenten uit eerdere en latere films van Verhoeven. Neem de hondenvoer-dialoog uit Showgirls, waarin Nomi en haar showgirlrivaal Cristal (Gina Gershon) toegeven dat ze ooit uit pure armoe wel eens hondenvoer (Doggy Chow) aten, dat zelfs best lekker vonden. Vaak opgevoerd als schoolvoorbeeld voor de malle dialoog in de film, pure camp. Maar dan snijdt You Don’t Nomi naar een scène uit Verhoevens jongerenportret Spetters (1980), waarin Fientje van de patatkraam (Renée Soutendijk) zegt haar kroketten te vullen met oude blikjes Woef, ‘merkt niemand wat van’. Hondenvoer als een rood draadje in Verhoevens oeuvre, het móét toch iets zeggen over diens mensbeeld. En dan is er ook nog scenarist Esztherhas, die ooit zei (het zit niet in de documentaire) dat hij bij zijn research in Las Vegas danseressen sprak die in mindere tijden écht leefden op hondenvoer.

Gina Gershon (links) en Elizabeth Berkley spelen elkaars rivalen in Showgirls.

Berkley stelt dat Showgirls van meet af bedoeld was als over de top, en dus aanvankelijk verkeerd werd begrepen.

Acteur Kyle Maclachlan, in Showgirls te zien als foute entertainmentchef, ervoer dat toch anders: ‘Laat je niet voor de gek houden, ze wilden heus een hard-hitting drama maken.’

Waarover iedereen het eens is: Showgirls was een eenmalige oefening. Nooit zal een filmstudio een regisseur nog eens zo veel vrijheid en budget (omgerekend naar nu 65 miljoen euro) toestaan voor een film die vanwege de dosis bloot slechts voor een publiek van boven de 17 jaar toegankelijk is.

De grootste misvatting bij de originele release was wellicht dat studio MGM Showgirls in de eerste trailer aanbeval als de ‘meest erotische film’ in tijden. Klopte niets van, stelde Verhoeven in een amusant zaalgesprek tijdens een Amerikaans retrospectief van zijn oeuvre in 2017, waaruit de documentaire een fragment plukt (in zijn geheel te zien op YouTube). ‘Het was juist de meest anti-erotische film.’

 You Don't Nomi (Jeffrey McHale, 2019, 92 min.) verschijnt 27/7 op dvd (internationaal).

In hun kruis getast

Na de flop Showgirls werd Paul Verhoeven in Hollywood verbannen naar de strafbank. Enkel sciencefiction werd hem nog toevertrouwd, vanwege de eerdere successen in dat genre. In de biografie Een filmersleven (van Rob van Scheers) somt de regisseur de mogelijke redenen voor de haat jegens Showgirls op: ‘a) het is geen goeie film; b) hij was zó amoreel – dat was gewoon onacceptabel. Ik hou het nog altijd op b). Ik denk dat iedereen zwaar in z’n kruis getast was door die film.’

Meer over