Kunstwerk van de week

‘Wapentuig’ op de Nederlands-Duitse grens, zo luidt het protest tegen dit werk van Frank Havermans

Wekelijks bespreken we een kunstwerk dat nú om aandacht vraagt. Deze week: Grenskapel van Frank Havermans.

Rutger Pontzen
Frank Havermans, Grenskapel (2020). Beeld Natascha Libbert
Frank Havermans, Grenskapel (2020).Beeld Natascha Libbert

Een grensgevalletje. Zo zou je het ding van Frank Havermans wel kunnen noemen. Eén: omdat het precies op de grens staat van Nederland en Duitsland. Twee: omdat het zowel kritiek als bewondering oproept. En ja, wat moet je daar dan van denken?

Officieel heet het Grenskapel. Het staat aan een doodlopend weggetje, de Veedijk, net buiten Ottersum, Noord-Limburg. Wie even doorloopt, steekt de Niers over, een smal grensriviertje. Bij het bruggetje staan de vlaggen van Nederland, de Bondsrepubliek Duitsland en de Europese Unie in gelid. Een opschrift memoreert aan de vroegere animositeit tussen de beide naties: ‘Laat vriendschap helen wat grenzen delen.’

In het Land van Cuijk en Noord-Limburg stikt het van de kapellen. Veelal aan Maria en haar gekruisigde zoon gewijd. Het bracht initiatiefnemer Antoine Achten en curator Piet de Jonge op het idee om in de omgeving eigentijdse versies van zulke kapelletjes te laten maken. Drie staan er al wat langer, die van Joep van Lieshout, Sachi Miyachi en Maria Roosen (die natuurlijk haar voornaam meeheeft).

null Beeld Natascha Libbert
Beeld Natascha Libbert

Het vierde exemplaar, van Havermans, werd vorige week dinsdag geplaatst. Meer dan een half jaar later dan gepland. Reden: de bezwaarschriften die moesten worden behandeld. De Grenskapel oogt volgens omwonenden en een legioen twitteraars als oorlogsmachinerie. Een kanon. Iets uit Star Wars waarop ‘geen Hund’ zat te wachten. En bovendien te duur.

Nu zijn wapens altijd wel aanleiding geweest om kunst te maken. Kijk naar voornoemde Van Lieshout, die constructietekeningen publiceerde om zelf een stengun te fabriceren. Of Shinkichi Tajiri’s cyberbeeld Made in USA, waarin geen onderscheid is tussen mens en geweer. Tajiri maakte het in 1964 om zijn afschuw over de oorlog in Vietnam en de toegenomen militarisering van de wereld te uiten.

Of diezelfde omwonenden deze kunstwerken kennen, geen idee. Het alarm was er niet minder om. Was de grensovergang niet juist in de Tweede Wereldoorlog het tafereel van geweld en verderf geweest? De kapel woelde gevoelens om die 75 jaar geleden tot rust waren gekomen, zo luidde het protest.

Shinkichi Tajiri, Made in USA (1964). Beeld ANP / Marco Okhuizen
Shinkichi Tajiri, Made in USA (1964).Beeld ANP / Marco Okhuizen

Je zou ook kunnen zeggen: dankzij die gevechten, de slachtoffers en de vroegere vijandigheid is de kapel het meest geëigende werk om daar te staan. Om te memoreren dat waar vroeger werd gevochten nu de stilte van een vredig landschap heerst. Dat de Groot-Duitsche gedachte en de nazistische terreur van A. Hitler hebben plaatsgemaakt voor het mensvriendelijker Schengenakkoord. En dat je nu zonder paspoortcontrole het riviertje en de grens kunt oversteken naar de buren met wie je vroeger overhoop lag.

Een vrediger omgeving is nauwelijks denkbaar. Zelfs nu er geen blad aan de bomen zit, de aarde zompig is van regenwater en de overheersende kleur grijsbruin is, op het dauwgroen en madonnablauw van Havermans’ werk na. Want anders dan de kritiek doet vermoeden, heeft de kunstenaar zijn kapel niet in het vijandige oorlogsgroen of een andere camouflagekleur gespoten.

Over de lengte loopt in het dak een stippellijn van openingen, die bij zonnig weer een lichtlijn op de grond geeft. Precies waar de landsgrens ligt. En waarvan je aan weerszijden op een bankje kunt zitten. Iemand heeft er een kaarsje neergezet voor een nachtelijk rendez-vous. In een van de kanonslopen steekt een verlichte kerstbal.

Hoezo oorlogstuig?

Wie

Frank Havermans (1967)

Wat

Grenskapel (2020)

Waar

Veedijk 2, Ottersum

Tip

Draag goede, vochtbestendige wandelschoenen. Het beeld staat op drassige grond.

Meer over