WakkerlandsJan Kuitenbrouwer

Wanneer wordt een vogelnaam bedenkelijk?

null Beeld

Meepraten voor beginners: Jan Kuitenbrouwer schrijft het woordenboek van de verbale burgeroorlog die we het ‘openbaar debat’ noemen. Deze week, onder de ‘V’: vogelnamen.

De—> cultuuroorlog is een guerrillaoorlog, de vijandigheden kunnen overal uitbreken, op elk moment. Sinds kort gaat het bijvoorbeeld ineens over vogelnamen. Ja, die kunnen ook --> problematisch zijn.

Taxonomie, het ordenen van plant- en diersoorten, was in de 19de eeuw een populaire hobby onder heren van stand. Een van de bekendste uit die tijd is John James Audubon, nog steeds een godheid onder vogelaars. Hij ‘ontdekte’ de setophaga auduboni (Audubons zanger), de icterus graduacauda (Audubons troepiaal) en de puffinus iherminieri (Audubons pijlstormvogel). Audubon heeft zichzelf dus grondig verankerd in de vogeltaal, maar helaas was hij ook slavenhouder en uitgesproken tegenstander van abolition. De Audubon Society, de grootste vogelclub ter wereld, zit ermee in de maag. Er komen de laatste jaren namelijk steeds meer zwarte vogelaars (sinds kort hebben ze hun eigen week, Black Birder Week, 31 mei – 5 juni), die niet alleen door een verrekijker vogels bestuderen maar door een vergrootglas ook hun namen.

‘Jamesons vuurvink’ werd vernoemd naar vogeltekenaar James Sligo Jameson, die in 1811 in Afrika ‘voor de grap’ een meisje kocht dat werd gedood, en tekeningen maakte terwijl zij werd ‘ontleed’. Ai!

De ‘Wallace dwergnachtzwaluw’ is vernoemd naar Darwins rivaal Russel Wallace, wiens dagboeken wemelen van de racistische taal. De ‘McCown ijsgors’ dankt zijn naam aan John P. McCown, een generaal in het confederale leger, dat vocht voor het behoud van de slavernij. Het Amerikaanse Ornithologische Genootschap is nu bezig deze ijsgors een nieuwe naam te geven. Maar er is ook verzet: McCown diende in dat leger, maar verder zijn over hem geen belastende feiten bekend; hij had zelf geen slaven en beging geen wreedheden. Is het dan fair om zijn verdiensten als ornitholoog te schrappen? Waar ligt de grens? Napoleon beging heel wat misdaden tegen de menselijkheid, maar hij schreef ook een vernieuwende grondwet die we de ‘Code Napoleon’ noemen. Moeten we die naam veranderen?

Nederlandse vogelkenners zijn ook aan de slag. Arjan Dwarshuis bijvoorbeeld, die vorige week zijn wekelijkse praatje op NPO Radio 1 wijdde aan ‘bedenkelijke vogelnamen’. Hij kwam met de ‘Moustached turca’ ook wel de ‘Chileense turco’, een zangvogel. Die heeft borstelige bakkebaarden, waardoor hij kennelijk met Turkije werd geassocieerd. Die naam moeten we veranderen, zei Dwarshuis, want ‘dat gaat over uiterlijk’. Merkwaardig. Een vogel lijkt op een Turkse snor, wat is daar denigrerend aan?

Zijn andere voorbeeld was de ‘Moorse nachtzwaluw’, levend in Spanje en Noord-Afrika. ‘Moor’, dat was vroeger een aanduiding voor zwart persoon (‘Othello de Moor’, ‘Moriaantje zo zwart als roet’), dus van die naam moeten we ook af, meent Dwarshuis. Dezelfde wonderlijke redenering. Die zangvogel lijkt op een Turkse snor, het leefgebied van die nachtzwaluw valt ongeveer samen met het oude Moorse rijk, waarom zou dat niet mogen? ‘Turks’, ‘Moors’, het zal vast wel eens hatelijk gebruikt zijn, maar het is de naam van een land, een volk en een cultuur. De Moorse architectuur wordt in Spanje gekoesterd, hoe kunnen we daarover spreken als we die naam niet meer mogen gebruiken? De Cultuur Voorheen Bekend Als Moors?

Wakkerlands heeft een tip voor woke taalwieders: maak onderscheid tussen termen die denigrerend bedóéld zijn en termen die soms denigrerend worden gebrúíkt, zoals bijvoorbeeld alle landsnamen. Dat is wel een dingetje met de —> cultuurguerrilla: iedereen kan eraan meedoen, professionals met een mitrailleur (Voorheen Bekend Als Kalasjnikov) en amateurs met een houten geweertje. Er wordt met scherp geschoten, maar ook met losse flodders.

Meer over