Waarom laten actualiteitenprogramma's altijd dezelfde clichés zien?

Telkens dezelfde beelden ziet Haroon Ali op tv, als het gaat over radicalisering, islam of probleemwijken.

null Beeld Foto Ivo van der Bent Illustratie Bier en Brood
Beeld Foto Ivo van der Bent Illustratie Bier en Brood

Hoofddoeken, baarden, djellaba's en paffende Marokkaanse jochies in een portiek. Waarom laten nieuws- en actualiteitenprogramma's altijd dezelfde clichés zien? Of de reportage nou gaat over radicalisering of over de islam in zijn geheel, ik zie alleen norse Arabieren en rijen schotelantennes. Vooral tijdens de voice-overs, want bij een droge uitleg hoort een fraai behang. Stop er een tokkelende luit onder en klaar is Kees. Die gemakzucht heeft vergaande gevolgen voor de beeldvorming.

Grote schoonmaak:

Het is tijd voor de grote voorjaarsschoonmaak. Vonk vroeg 11 auteurs waar we zo snel mogelijk van af moeten.

Ik ben niet de enige die zich zit te ergeren voor de buis. 'Ik heb me er haast bij neergelegd', zegt Farid Azarkan, voorzitter van het Samenwerkingsverband van Marokkaanse Nederlanders. Het valt hem ook op dat programmamakers stereotiepe archiefbeelden eindeloos herhalen en voorbijgangers filmen die niks met het onderwerp hebben te maken. 'Je ziet daarnaast bijna alleen traditioneel geklede Marokkaanse vrouwen, terwijl net zoveel dames modern gekleed gaan.'

In een reportage van Brandpunt ('Molenbeek in de knel', 1 december 2015, kort na de aanslagen in Parijs) zie ik in de eerste seconden al bellende Marokkanen, een rokende jongen met een hoodie en vrouwen met een hoofddoek voor een groentekraam, terwijl er wordt verteld over de verpaupering in de 'Bronx van Brussel'. Later komt een oude man in djellaba voorbij. In een ander Brandpunt-item ('Jacht op de daders in Keulen', 26 januari 2016) nog meer willekeurige Arabische mannen.

Skateboarden

Omdat ik benieuwd ben naar de selectie van beelden bij dergelijke reportages, bel ik Brandpunt-eindredacteur Mark Schleedoorn. 'Jij wekt de suggestie dat er een bewuste keuze achter zit, maar wij doen gewoon verslag. We hebben zelf gefilmd in Molenbeek en in Keulen, dus niet lukraak beelden uit een archief geplukt. We zoeken niet bewust naar een vrouw met hoofddoek, maar filmen wat we aantreffen. En in Keulen laten we jongeren aan het woord die door de politie worden aangehouden.'

Joost Oranje, hoofdredacteur van Nieuwsuur, valt hem bij: 'De kijker is niet achterlijk.' Die kan volgens hem goed onderscheid maken tussen wat je ziet en wat je hoort. In de Nieuwsuur-reportage 'Hoe moeten we het terrorisme van jihadisten keren?' (15 november 2015) zien we skateboardende jongeren in een Franse voorstad bij een interview met een radicaliseringexpert. 'Maar dat waren zowel allochtonen als autochtonen', zegt Oranje. 'Ook filmden we ze niet van te dichtbij.'

Toch vind ik dat te makkelijk. Ze gaan er dan van uit dat de kijker hier rationeel over nadenkt. Tv is snel; associaties gebeuren in het onderbewuste en gaan gepaard met gevoel. Psychologen en communicatiewetenschappers hebben aangetoond dat kijkers veel emotioneler reageren op tv-beelden dan op gedrukte media. De combinatie van beeld, geluid en de live-ervaring doet wat. De kijker wordt, zoals bij reclames, gestuurd zonder dat hij het doorheeft.

En onderschat de context niet. In een item over het failliete V&D associeer je winkelende mensen niet met wanbeleid. Gaat het over de criminaliteit in Slotervaart, dan maak je gevoelsmatig al sneller een link met de bewoners die je in beeld ziet. Toen ik met duizenden mensen op de Dam stond na de aanslag op Charlie Hebdo, werd er al snel een camera op mijn kop gericht. Ik heb een Pakistaanse vader en Nederlandse moeder, maar je zag de cameraman denken: een Arabier bij de demonstratie!

De huidige beeldcultuur helpt niet. Er wordt steeds sneller en spannender gemonteerd en zijn er meer shots nodig voor een item dan vroeger, zegt Oranje. Uitzendingen van NOVA of Netwerk van een jaar of tien terug zijn in retrospect best saai. Nieuwsredacties werken onder grote tijdsdruk. Maar dankzij de database van Beeld en Geluid vindt een redacteur razendsnel archiefbeelden van een satellietschotel (28 hits) of djellaba (26 hits).

Voor haar proefschrift Seeing Through the Archival Prism - A History of the Representation of Muslims on Dutch Television (2014) onderzocht cultuurwetenschapper Andrea Meuzelaar het archief van Beeld en Geluid. Ze beargumenteert dat 'de beschrijvingen en classificaties niet alleen de perspectieven op moslims en de islam weerspiegelen, maar dat ze ook mede bepalen welke (archief)beelden van moslims worden verspreid.' Bij een debat van SPUI25 concludeerde ze: 'In de jaren negentig maakten de media nog onderscheid tussen groepen moslims, nu niet meer.'

Het gevaar ligt op de loer dat je telkens dezelfde beelden gebruikt, erkent Schleedoorn. 'Maar dat hangt af van de intentie van de maker.' Oranje stuurt zijn verslaggevers op pad met een gedragscode. 'Maak zo veel mogelijk totaalbeelden, film niet te lang en niet te close.' Toch gaat het soms mis, zegt hij. 'Dat had overigens niets met allochtonen te maken. Een voorbijganger van een protest tegen gaswinning kwam in beeld en belde boos op. Soms halen we het item dan van internet.'

Blinde vlek

De programmamakers zien geen groot probleem, maar misschien zie je het probleem alleen als je een Arabische achtergrond hebt en je niet herkent in de beelden van jouw bevolkingsgroep. Wat kun je ertegen doen? Om te beginnen meer variatie: waar is de Marokkaan in (mantel)pak? Ook zouden tv-makers hun intenties kritischer mogen onderzoeken. Zij zijn immers ook maar mensen - en mensen zien hun vooroordelen en blinde vlekken vaak niet.

Programmamaker Schleedoorn ziet niets in bijsturen. 'Dat vind ik net zo verkeerd, want dan probeer je de werkelijkheid te beïnvloeden, ook al is het ten goede. Dat is niet onze taak. Wij brengen nieuws en doen verslag - daarin moeten we objectief blijven.'

Maar wat is objectief? De selectie van beelden hangt af van degene die de touwtjes in handen heeft en de opvattingen waarmee hij de montagekamer betreedt. Zou een Marokkaanse programmamaker dezelfde beelden uitzenden?

Schleedoorn ziet de oplossing vooral in het praten mét mensen, in plaats van over. Maar zie daar een ander probleem: moslims zijn het vaak zat om voor de camera te komen. Extreem voorbeeld: een Netwerk-serie uit 2009 over de Utrechtse wijk Zuilen, waar een lesbisch stel en een transgender zijn weggepest. Bert Brussen loopt door de buurt en krijgt direct bonje met Marokkaanse jongens. Hun agressie is heftig, maar het belerende toontje van Brussen irriteert ook: 'Waarom zijn jullie zo bóós?'

Hoofdredacteur Oranje van Nieuwsuur kan zich de frustratie voorstellen die Arabische jongeren voelen jegens cameraploegen in hun (probleem)wijk. 'Er zal altijd een spanning zijn tussen verslaggevers - die in de openbare ruimte mogen filmen en dat ook zullen blijven doen - en mensen die dat vervelend vinden. Wij proberen dat te ondervangen door bewoners aan het woord te laten, zoals we in de Schilderswijk deden, maar niemand kan ons het recht ontzeggen om te filmen.'

Azarkan wil de agressie niet absoluut goedpraten. 'Maar veel verslaggevers zijn uit op sensatie en komen alleen naar die wijken als er iets negatiefs valt te halen. Ze snappen de straatcultuur en omgangsvormen niet en investeren niet in een band met bewoners.' Hij noemt de onrust in Gouda in 2008, door Argos TV later bestempeld als mediahype. 'Daar stond elke dag weer een nieuwe cameraploeg op de stoep. Als je daar woont, ben je het op een gegeven moment helemaal zat.'

Meer over