Waarom de Amsterdamse pleinen steeds voller worden

Plantenbakken, banken, winkels, kiosken, terrassen, kunstwerken, speeltoestellen: de pleinen in Amsterdam zijn zelden meer leeg. Waarom eigenlijk?

Het Amsterdamse StadionpleinBeeld Tom Janssen

Het ene plein was een waaiplein, de ander een verdwijnplein en het derde een weesplein, maar stuk voor stuk waren het ook plekken met een kwaliteit die zeldzaam is in een volle stad als Amsterdam: open en vrije ruimte. Maar helaas, het Mosveld, Stadionplein en Haarlemmerplein zijn de afgelopen drie jaar ten prooi gevallen aan een stedelijke variant van horror vacui, de angst voor openbare ruimte zonder Albert Heijns, Etossen of koffieterrassen.

Wat is eigenlijk de definitie van goede pleinarchitectuur? 'Een goed plein is een tempel voor alle gezindten en de hemel is het dak', zegt architect Fred Schoen. Hij is oud-lid van de gemeentelijke welstandscommissie en voerde samen met de buurtgroep twintig jaar oppositie tegen het volbouwen van het Stadionplein. Niet elk stukje stad moet veranderen in gebruiksruimte met winkels, wipkippen en kiosken, vindt hij: 'Op een goed plein voelt iedereen zich welkom. Een bankje waar een opa met zijn kleinzoon een ijsje kan eten is soms genoeg.'

Zijn pleit is verloren: er staat nu op de noordkop van het Amsterdamse plein een blok van acht etages met winkels in de plint en er bovenop honderd woningen (Dam & Partners Architecten). De ooit lege ruimte van het grote plein is zeker tot de helft gekrompen. Aan de zuidzijde staat een hotel van het Duitse Kollhoff Architekten. Het lijkt met zijn boogvormige raampartijen en een overstekende luifel eerder op een Romeinse busterminal dan iets uit de befaamde Amsterdamse School met zijn expressieve baksteenarchitectuur - waar deze buurt internationaal om wordt geroemd.

Niet alleen Amsterdamse pleinen worden geofferd aan de druk om vierkante meters woningen te bouwen in de stad. Den Haag bouwt twee woontorens van 90 meter hoog naast station CS. Utrecht heeft plannen met het Jaarbeursplein. Maar nergens is de druk op de huizenmarkt zo groot als in Amsterdam: 'Tot 2040 moeten er 70 duizend woningen bijkomen, met voorzieningen als scholen, winkels en sportaccommodaties', schrijft het stadsbestuur. Dat is een stad van het formaat Schiedam waarvoor binnen Amsterdam ruimte moet worden gevonden.

'En nee', zegt Sebastiaan Capel, voorzitter van het dagelijks bestuur van stadsdeel Zuid. 'Het is naar mijn weten niet overwogen om het Stadionplein onbebouwd te laten.' Het was nooit de bedoeling het plein leeg te laten, zegt hij. 'Het was aangelegd als parkeerterrein voor het Olympisch Stadion bij de Spelen van 1928.' Een tijdelijke open vlakte. 'Alleen heeft die tijdelijkheid bijna negentig jaar geduurd.'

Het nieuwe Stadionplein is zo goed als klaar. Terwijl er nog wordt gebouwd aan de zuidzijde, is al te zien wat de winst is van dat nieuwe pleintje tussen de twee bouwblokken. Het was een verdwijnplein, met een eenzame Febo-kiosk waar Johan Cruijff weleens een kroket at. Maar een goed plein heeft een pleinwand nodig. Nu is het een duidelijk afgebakende ruimte. En van de weeromstuit is het nieuwe pleintje overgeprogrammeerd met boombakken, kiosken, een terras, een zaterdagmarkt en een kunstwerk verderop. Elke vierkante meter is benoemd en keurig geplaveid. Het is een groot contrast met het verwaarloosde grote oude plein dat lag te verpieteren met scheve betonplaten en rafelig asfalt.

Beeld de Volkskrant

Verpieterd was ook het Mosveld in Amsterdam-Noord. Een typisch waaiplein, groot, open en zonder hart. Alleen een lokale markt gaf wat reuring. 'Maar op niet-marktdagen was het winderig en kil', zegt een woordvoerder van de gemeente. Het plein in deze volksbuurt ligt met zijn rug tegen het hoge talud van een drukke autoweg die lokaal De Bult wordt genoemd.

Het bureau SeARCH ontwierp een langgerekte 'pleinwand' van winkels en appartementen tegen het talud. Een plein is het nauwelijks meer en tegen de winkelpui ligt een bestrate wandelpromenade, maar het is een stuk comfortabeler.

Ging het er op het Stadionplein ook om woonruimte te creëren, in Amsterdam-Noord was de sociale agenda leidend. Verderop langs de oevers van het IJ verrijzen dure appartementen. Die nieuwkomers moeten mengen met de oorspronkelijke noorderlingen, uit een veel lagere welstandsklasse. 'De winkels op het Mosveld moeten bewerkstelligen dat de nieuwe bewoners de wijk intrekken', zegt de gemeente.

De As van Schoen

Het langdurige geruzie over de bebouwing op het Stadionplein in Amsterdam spitst zich toe op twee zichtlijnen in het befaamde Plan Zuid dat architect Hendrik Berlage in 1917 tekende en dat een van de populairste (en duurste) woonwijken is geworden van Amsterdam.

De een is een 'telescopische' zichtlijn van bijna een kilometer lang, die dwars staat op de ingang van het Olympisch Stadion en diep oostwaarts de wijk insteekt. De tweede zichtlijn is gekscherend weleens de 'As van Schoen' gedoopt.

Volgens architect Schoen ('Een stad zonder zichtlijnen is en blinde stad') was het plein door de opvolgers van Berlage bestempeld tot een cruciale zichtlocatie voor het verkeer dat de stad binnenkomt. Hij zag een zichtlijn die schuin over het plein loopt en zo Plan Zuid van Berlage voor de bezoeker ontvouwt. Dat zijn overigens lang niet alle stedenbouwkundigen met hem eens. De telescopische zichtlijn is gehandhaafd in het stedenbouwkundig plan van bureau West 8 en het nieuwe plein maakt onderdeel uit van die lijn.

De As van Schoen is door de bebouwing verdwenen.

Bij het Haarlemmerplein is vooral reparatie het motief om het plein te bebouwen. Het ligt aan de rand van het oude centrum, tegen de monumentale Haarlemmerpoort aan. Een halve eeuw geleden is een deel van de buurt gesloopt in het kader van stadsvernieuwing. Sindsdien schurkte het plein onbehaaglijk aan tegen een bijzonder druk spoortraject. 'We wilden terugbouwen wat hier ooit heeft gestaan', zegt een woordvoerder. Nu schermt een winkel- en woonblok het plein af van de treinen. Ook hier heeft de bebouwing het plein duidelijker gedefinieerd. 'Dat heeft veertig jaar en veel procedures gekost.'

Drie pleinen, vanuit drie motieven bebouwd: reparatie, integratie en woningvolume. Uitzonderlijke architectuur levert het niet op, wel veel meer geborgen ruimtes die nadrukkelijk zijn geprogrammeerd met winkels (in alle drie de pleinen vind je een Albert Heijn), straatmeubilair en kiosken. Open, vrije ruimte is schaars.

Voor alle drie geldt ook dat wat de grondverkoop heeft opgeleverd, weer in de openbare ruimte is geïnvesteerd. Kennelijk moet een plein eerst zijn eigen geld verdienen.

Het pleidooi van architect Fred Schoen voor het behoud van open verblijfsruimte lijkt te sneuvelen in de druk die op de stad ligt: 'Het ergste is dat mensen nu over het nieuwe Stadionplein zeggen dat het wel meevalt.'

Schoen noemt zijn strijd geen achterhoede- maar voorhoedegevecht. 'Dat oude Stadionplein was een open entree van de stad, een welkom, een oriëntatieplek voor Berlage's Plan Zuid. Daar was ooit door mensen over nagedacht.'

Voor Schoen is het Stadionplein een ultiem bewijs dat Amsterdam een stadsbouwmeester nodig heeft, een autoriteit die over de waan van de dag mag reiken: 'Architectuur', zegt Schoen, is het 'openbaren van ruimte, niet het openbaren van vormen.' Af en toe moet wat leeg is, ook leeg blijven.

Stadionplein

Ligging pal voor het Olympisch Stadion (1928) aan de rand van Plan Zuid (1917) van architect Hendrik Berlage.

Afmeting origineel circa 200 bij 75 meter

Resterende pleinruimte circa 50 procent

Bebouwing winkels, 100 appartementen, hotel, horeca, kiosk

Sociale woningbouw ja, 30 procent

Investering uit de GREX vanuit de winst- en verliesrekening van de grondexploitatie (kortweg GREX) voor dit bouwproject is 5,9 miljoen euro gestopt in het plein en verkeersaanpassingen.

Architectuur *** & ** twee bouwblokken, van elkaar gescheiden door een nieuw gevormd plein. Het eerste woon-winkelblok van Dam & Partners is fors, maar de architect heeft met lichte steen en grote raamvlakken voorkomen dat het al te massief werd. Het hotel met luifel van Kollhoff Architekten is curieus op deze plek. Het wil opvallen, maar het verbaast vooral.

Plein *** het nieuwe plein is beschut. Ligt in de fraaie telescopische as die loopt van hoofdentree van het stadion tot diep de wijk in.

Het Stadionplein.Beeld Tom Janssen

Mosveld

Ligging een volksbuurt in Amsterdam-Noord, dicht tegen een drukke weg aan. Was ooit een voetbalveld waar De Volewijckers betaald voetbal speelden.

Afmeting origineel 200 bij 50 meter

Resterende pleinruimte circa 35 procent

Bebouwing winkels, 53 appartementen, horeca, bibliotheek

Sociale woningbouw nee, alleen vrije sectorhuur

GREX vanuit grondexploitatie: 5,5 ton naar openbare ruimte.

Architectuur *** een langgerekt bouwblok van donker baksteen met een licht geknikte winkelplint van glas, ontworpen door SeARCH. Het blok werpt een barrière op tegen de drukke weg achter het plein. Het geeft daardoor comfort en verkleint de ruimte op functionele wijze. De architectuur is helder en eenduidig, uitgezonderd twee geknikte 'siertorens' bij de westelijke entree die mogelijk een knipoog zijn naar de lichtmasten van een voetbalveld.

Plein ** er is nog maar weinig plein. Door de vorm van de kavel en de langgerekte bebouwing, is een brede strook openbare ruimte ontstaan die aansluit bij een nieuw, ruimhartig wegprofiel.

Beeld Tom Janssen

Haarlemmerplein

Ligging westrand van het oude centrum van Amsterdam, bij de Haarlemmerpoort. Buurt is in de jaren zestig gedeeltelijk gesloopt voor een verkeersweg die er nooit kwam.

Afmeting origineel 110 bij 60 meter

Resterende pleinruimte circa 65 procent

Bebouwing winkels, 69 appartementen, horeca.

Sociale woningbouw ja, 30 procent

GREX vanuit de winst op de grondexploitatie is 3,5 miljoen geïnvesteerd in de openbare ruimte.

Architectuur *** een bouwvolume van architect Dick van Gameren met in het midden van de pleinwand, over de hele hoogte, een opengewerkte entree voor de vrijesectorwoningen (sociale woningbouw heeft ingang aan de spoorzijde). Gevel aan pleinzijde is bedekt met grote vierkante ramen, met brede witte lijsten over de bakstenen. Geeft een wat onrustig beeld.

Plein **** het plein vormt een mooie afsluiting van de rechte weg naar het oude centrum met als bekroning een monumentale oude stadspoort en markeert zo de overgang naar laat 19de- eeuwse wijken. De bebouwing schermt de drukke spoorlijn achter het plein af.

Beeld Tom Janssen
Meer over