Waar komt die wurm ineens vandaan?

'Je begrijpt wel', schrijft Vincent van Gogh, 'dat de combinatie van roodoker, groen dat donker is gemaakt met grijs en de zwarte strepen die de contouren aangeven, het angstgevoel opwekken waaraan sommige van mijn lotgenoten hier lijden.' De schilder zat in november 1889 in een kliniek in Saint Remy en...

Die gedetailleerdheid helpt de Van Gogh-experts niet om het met elkaar eens te worden over de echtheid van het schilderij, waar twee exemplaren van bestaan. Integendeel. Dat er inderdaad grijze penseelstreken zijn terug te vinden in het groen van het Amsterdamse exemplaar van De tuin, komt, zegt de zelfbenoemde Van Gogh-vorser Benoît Landais, doordat de maker van deze vervalsing zich overdreven secuur aan de tekst van Vincents beschrijving heeft gehouden.

Landais probeert al jaren het oeuvre van Vincent van Gogh te zuiveren van namaak. Hij geldt als de luis in de pels van het Van Gogh-establishment, dat zijn aanpak te wild vindt. Niet alleen het exemplaar van De tuin in het Van Gogh Museum is nep, zegt Landais, ook de tweede versie van Portret van dr. Gachet, eigendom van Musée d'Orsay, is nageschilderd met behulp van foto's.

De visie van Landais krijgt steun van een autoriteit op het gebied van de brieven van Van Gogh, Jan Hulsker. Het probleem van de tweede versies van De tuin en dr. Gachet is dat Van Gogh in zijn brieven niet vermeldt dat hij de kopieën heeft gemaakt, zoals hij gewoon was te doen. 'Het lijkt me uitgesloten dat als hij een kopie heeft gemaakt, hij dat niet zou hebben opgeschreven.' Dit, gecombineerd met het afwijkende kleurgebruik, gebrekkige techniek, plus onnozele kopieerfouten, overtuigen Landais ervan dat Van Gogh ze niet gemaakt kan hebben.

Emile Bernard heeft in 1890 foto's gemaakt van Vincents schilderijen in het appartement van Theo van Gogh. Landais heeft sterke vermoedens dat het 'atelier' Gachet die foto's in handen kreeg. De kopiist putte uit Vincents brief om de kleuren van De tuin goed te krijgen, maar verraadt zich door stijlfouten en af en toe onjuiste invulling van het kleurenschema. Nog afgezien van technische onvolkomenheden als een pijnboom die los van de grond zweeft. Landais: 'Dat is een fout die Vincent van Gogh nooit zou maken.'

In het verleden was het doek ook al verdacht, notabene door de erven Van Gogh zelf, die De tuin in 1954 cadeau kreeg van de zoon van dr Gachet. De familie stuurde het in voor een tentoonstelling over beroemde vervalsingen in de VS.

'Bij de d'Orsay-versie van Portret van dr Gachet is de kopieerfout nog evidenter', vindt Landais. 'Daar zie je een wurm tussen de pink en ringvinger van de linkerhand. Je begrijpt niet waar die vandaan komt, tot je een zwartwitfoto ziet van de originele dr. Gachet.' Op het origineel bevindt zich tussen de twee vingers een minieme ongerechtigheid, die veel groter lijkt als je van kleur naar zwartwit gaat. 'Als het Vincents kopie was, zou hij die ongerechtigheid natuurlijk nooit hebben overgeschilderd en zeker niet zwaarder aangezet.'

Meer over