Smoke and Mirrors

Vrouwelijk naakt in het werk van Lisa Brice is ongeposeerd en jaloersmakend gezellig

Smoke and Mirrors van Lisa Brice in GEM, Den Haag.Beeld Natascha Libbert

Wekelijks bespreken we een kunstwerk dat nú om aandacht vraagt. Deze week: Smoke and Mirrors van Lisa Brice.

De vrouwen zijn eigenlijk helemaal niet met elkaar bezig. Toch ziet de atelierscène die Lisa Brice in Smoke and Mirrors schilderde er jaloersmakend gezellig uit. De vrouwen hangen rond, roken sigaretten, schilderen wat of verplaatsen opgespannen doeken van de ene kant van het atelier naar de andere. Het is het soort ongekunstelde gezelligheid die hoort bij het gemak van elkaar goed kennen. Zoals je bij goede vrienden ongestoord een boek kunt lezen op de bank, terwijl zij, ik noem maar iets, de was vouwen. Niet dat ik dat meestal in mijn blootje doe trouwens. Maar als je naar dit schilderij kijkt, zou dat niet eens een gek idee zijn. Want o ja: een deel van deze vrouwen is naakt.

Het behoeft eigenlijk geen uitleg meer, het feministische kunstcollectief Guerrilla Girls heeft het in 1989 al zo doeltreffend aangekaart. (‘Do women have to be naked to get into the Met Museum?’) Toch nog even een opfrisser voor wie het gemist had: naakte vrouwenlichamen zijn ongeveer even overvloedig aanwezig in de collecties van kunstmusea als kunstwerken van vrouwelijke kunstenaars schaars zijn. Vaak zijn die naakten geschilderd door mannen, voor een mannelijke blik. Het vrouwelijke naakt, zou je kunnen zeggen, staat daarmee symbool voor seksisme in de kunstgeschiedenis.

De naakten van Lisa Brice (Kaapstad, 1968), vanaf zaterdag te zien in haar solotentoonstelling in GEM, Den Haag, hebben zich ontworsteld aan de mannelijke blik. Ze liggen niet te poseren. Ze zitten of staan, vaak met een sigaret in de mond, in gedachten verzonken of actief met iets bezig. Ze schilderen, soms ook zichzelf. Zo ook in Smoke and Mirrors, een nieuw schilderij dat in het GEM voor het eerst is te zien. Het is een sleutelwerk waarin verschillende thema’s uit haar recente oeuvre samenkomen, zoals de geschiedenis van het naakte vrouwenlichaam in de kunst, zelfportretten, en vrouwelijk kunstenaarschap.

Veel van de vrouwen in het atelier zijn gemodelleerd naar bekende vrouwelijke kunstenaars uit de vorige eeuw. Helemaal rechts in deze compositie zie je de Nederlandse schilder Charley Toorop, die een emmer verf leeggiet. Naast haar leunt de Amerikaanse abstract-expressionist Helen Frankenthaler op een houten spieraam. Even verderop loopt een vrouw rond die verdacht veel lijkt op Elaine de Kooning, die net als Frankenthaler deel uitmaakte van de New Yorkse naoorlogse kunstscène. Deze vrouwen waren pioniers in hun vakgebied. Ze veranderden mede de koers van de kunstgeschiedenis. Niet door naakt op een sofa te liggen, maar door zelf de wereld in nieuwe beelden vast te leggen.

Suzanne Valadon: Caissier de fortune (1912).Beeld RV

Ik zocht tussen die vrouwelijke pioniers naar Suzanne Valadon. Als model en muze zat de Parijse Valadon eind 19de eeuw model voor grote schilders als Renoir en Toulouse-Lautrec. Daarna pakte ze zelf het penseel op. Vooral met haar vrouwelijke naakten oogstte ze veel lof. Wat zo opvallend is aan de naakten van Valadon, als je ze vergelijkt met die van haar mannelijke tijdgenoten, is de terloopse manier waarop de vrouwen op haar schilderijen naakt zijn. Ja, ze liggen ook vaak uitgestrekt op banken of bedden, maar ze lijken dat toch niet te doen voor een mannelijke blik. Zie bijvoorbeeld Le Caissier de fortune (1912): een naakte vrouw ligt op een bank terwijl een andere vrouw, zoals de titel suggereert, haar toekomst voorspelt. Of zijn ze gewoon een potje aan het kaarten? In ieder geval is hun naaktheid van dezelfde ongeposeerde, gezellige kwaliteit als in het werk van Lisa Brice.

Ze zou dus niet misstaan tussen al die vrouwelijke wegbereiders van Lisa Brice, deze Valadon. Toch is het niet zo vreemd dat ik haar niet vond tussen deze relatief bekende vrouwen. Na haar dood raakte ze in de vergetelheid. Haar naam ging, net zoals die van zoveel andere vrouwelijke kunstenaars, in rook op.

Wie: Lisa Brice (52)

Wat: Smoke and Mirrors, 2020

Waar: Lisa Brice, GEM, Museum voor Actuele Kunst, Den Haag, t/m 5/4.

Materiaal: Inkt, gesso, synthetische tempera, krijt- en oliepastel en olieverf.

Inspiratiebronnen: o.a. Charley Toorop, Helen Frankenthaler, Édouard Manet en Diego Velásquez

Meer over