Vrouw zet haar tanden in darmen van De Witt

Voor een politicus met een uitgesproken mening had Johan de Witt maar een belabberd klein tongetje - niet groter dan een luciferdoosje....

Van onze verslaggever

Eric Arends

DORDRECHT

Het gebeurde wel, en dat kostte hem op 20 augustus 1672 zijn leven. In Den Haag werd Johan de Witt samen met zijn broer Cornelis openlijk door het volk doodgeschoten, -gestoken en -geslagen. Hun naakte lichamen werden door de straten gesleept, ondersteboven aan een 'wippaal' gebonden en letterlijk aan stukken gesneden. De lichaamsdelen werden ter plekke met veel succes verkocht als relikwieën.

Van die publieke slachting zijn de tong van Johan en een indrukwekkend lange teen van Cornelis bewaard gebleven. Het Haags Historisch Museum heeft ze in bruikleen gegeven voor de dubbeltentoonstelling die het Dordrechts Museum en Museum Mr. Simon van Gijn wijden aan het leven van de Dordtenaren Johan en Cornelis de Witt en de achtergronden van hun dood, 325 jaar geleden. Een verhaal dat verder vooral wordt verteld met olieverfschilderijen, aquarellen, gravures, penningen en originele ambtelijke stukken.

Johan en Cornelis de Witt werden vermoord om hun vermeende plannen Willem III, prins van Oranje, te doden of toch minstens van het politieke toneel af te houden. Dat laatste is bewezen, het eerste niet, zodat de publieke slachting van de De Witten nu als 'een zwarte bladzijde uit de Nederlandse geschiedenis' te boek staat, en 1672 als 'een rampjaar'.

Belangrijkste vraag na drie eeuwen is nog steeds: wie zat er achter die dubbele moord? Aanhangers van het Huis van Oranje, ja, maar ook Willem III, de prins zelve? Vrijwel zeker heeft hij het glas op de dood van zijn twee rivalen geheven. Maar zijn directe betrokkenheid is nooit bewezen.

Aanleidingen zijn er in die tijd genoeg. Als belangrijkste politicus van de Republiek der Verenigde Nederlanden en tegenstander van de Oranjes doet Johan de Witt jarenlang zijn best om de jonge Willem III de toegang tot invloedrijke politieke of militaire functies te ontnemen - al dan niet onder druk of sterke aanmoediging van de Engelse heerser Oliver Cromwell.

Cromwell heeft in het midden van de zeventiende eeuw zo zijn eigen redenen gehad om Willem III van het roer te houden. De Nederlandse prins is immers de zoon van Willem II en Mary Stuart, dochter van de Engelse koning Karel I, die door toedoen van Cromwell werd afgezet en onthoofd. Een machtig Oranjehuis in de Nederlanden zou vanwege de sterke familiebanden met het Engelse koningshuis Cromwells macht in Engeland aantasten.

Op een van de schilderijen is Cromwells invloed op Johan de Witt mooi te zien. De Witt zit aan tafel en werkt met een penneveer aan de zogeheten Acte van Seclusie. Op de achtergrond is de vergadering van de Staten van Holland over het vredesverdrag ter beëindiging van de Eerste Engelse Oorlog (1652-1654) nog gaande. Cromwell heeft als voorwaarde voor vrede de eis gesteld dat Holland nooit Willem III tot stadhouder zou kiezen. Met de Acte van Seclusie komt De Witt in het geheim aan die eis tegemoet.

Als na Cromwells dood koning Karel II in Engeland op de troon klimt en het voor neef Willem III opneemt, wordt de acte in 1660 ingetrokken. Maar zeven jaar later probeert De Witt het opnieuw, nu met het zogenaamde Eeuwig Edict dat de Staten van Holland in 1670 aannnemen en de functie van stadhouder voor eeuwig afschaft.

Zowel van de acte als het Eeuwig Edict als de verschillende bezwaarschriften die onder anderen Mary Stuart hiertegen aantekende, zijn de originelen tentoongesteld. Dat maakt de expositie geslaagd. Wat op schilderijen en prenten relatief ver weg blijft, ligt in vitrines bijna tastbaar onder je neus.

Helaas blijven de vragen over het aandeel van Willem III in de moord op Johan en Cornelis de Witt onbeantwoord. In het Dordrechts Museum is wel een zaal geheel ingericht met zinneprenten, gravures en schilderijen van de prins: Willem als baby met lange, dikke armen en een minihoofdje, Willem als 3-jarige peuter met een truttig tuitmondje, Willem als 11-jarig knaapje met zachte, bolle wangetjes en Willem als opgeschoten joch in het Mauritshuis aan tafel met moeder Mary en oom Karel.

Maar waarom verliet Willem III op de ochtend van 20 augustus 1672 plotseling Den Haag, waar Johan die dag in de gevangenis Cornelis zou opzoeken? Waarom weigerde de prins het Haagse garnizoen te versterken terwijl een leek kon aanvoelen dat het volk de twee om wilde leggen? (Johan was nauwelijks hersteld van een aanslag die twee maanden eerder op zijn leven werd gepleegd.) Waarom weigerde Willem elke medewerking aan de vervolging van de moordenaars en stopte hij later de oproerkraaiers zelfs geld toe?

Het blijven vragen. 'Velen menen dat hij van de plannen voor deze moord op de hoogte was en deze zelfs had goedgekeurd', schrijven de samenstellers van de tentoonstelling wel, bij het schilderij waarop Simon Opzoomer vorige eeuw Johans bezoek aan de gedetineerde Cornelis in de Haagse Gevangenpoort heeft verbeeld.

Echt ontspannen zit Johan er niet meer bij, daar op de bedrand van zijn uitgeputte broer. Zorgelijk kijkt hij opzij, naar een straaltje licht dat vanachter een deur de kamer in kruipt. Meer dan dat ene dunne lijntje oranje verf is er in het duister rechts naast het bed niet te zien, maar je weet: in het licht achter die deur staat het gepeupel klaar om de twee te grazen te nemen.

Tot in details is het macabere vervolg in gravures vastgelegd. Vooral Romeyn de Hooghe is er drie eeuwen geleden eens goed voor gaan zitten. In totaal maakte hij vijf etsen van de moord: een vierluik waarin de overval in de Gevangenpoort, de moord en de ontleding van de lichamen in etappes wordt uitgebeeld, en een gravure waarin hij de vier 'stripplaatjes' in een tafereel heeft verwerkt. Door zijn oog voor het kleine ziet de toeschouwer bijvoorbeeld een mevrouw met een hoedje haar tanden in een darmsliert van Johan of Cornelis zetten. Een man met een mes buigt voorover: hij wil ook een stukje. Iets verder staat iemand op het punt twee vingerkootjes te verkopen aan een meneer met een chique hoed op. Op de achtergrond worden de broers met messen verder opengereten. Wat voor Willem III de weg vrijmaakte om de machtigste man van de republiek te worden.

De moord op Johan en Cornelis de Witt in het rampjaar 1672: achtergronden en feiten. In het Dordrechts Museum en Museum Mr. Simon van Gijn. Tot en met 23 november.

Meer over