Vragen bij een reconstructie en een advertentie

Het loont om te investeren in onderzoeksjournalistiek. Dat is de afgelopen weken weer eens duidelijk gebleken. De krant had nieuwsstukken over belastingconstructies voor Oranjes, vastgoedhandel en over handelsonderneming Trafigura en het gifschip Probo Koala....

Trafigura kan volgens de krant verantwoordelijk worden gehouden voor een giframp in Ivoorkust die aan vijftien mensen het leven kostte en duizenden mensen ziek maakte. Dat gebeurde nadat een lading waardeloze brandstof chemisch werd behandeld, waardoor giftig afval ontstond. De brandstof was aan boord het van schip Probo Koala. Het afval kwam via een obscuur lokaal bedrijfje terecht in Ivoorkust. Een deel werd gedumpt op een plaatselijke vuilnisbelt, de rest in de omgeving. Trafigura schikte vorige week voor een Londense rechtbank met 30.000 inwoners van Ivoorkust.

Over de zeven jaar die er lagen tussen het moment van productie van de brandstof en de schikking in Londen, schreef de krant een indrukwekkende reconstructie, onder meer gebaseerd op e-mailverkeer van Trafigurapersoneel.

De krant deed het onderzoek niet alleen. Er werd dit jaar samengewerkt met Noorse en Engelse televisiestations, dagblad The Guardian en met Amnesty International en Greenpeace.

De reconstructie stond 19 september in de krant. De krant schreef ook over de moeizame totstandkoming. Trafigura weigerde mee te werken aan publicaties, dreigde met rechtzaken, onder meer wegens heling tegen de auteur. Hij zou werken met stukken die op oneigenlijke wijze in zijn bezit waren gekomen. Volgens Trafigura gaat de krant onzorgvuldig om met feiten.

Tot een rechtszaak is het overigens in al die jaren nooit gekomen, ook niet na de reconstructie.

Wel verscheen woensdag een halve pagina grote advertentie van Trafigura in de Volkskrant. Daarin meldt het bedrijf dat een rechter van het High Court in Londen, na lezing van een rapport van twintig onafhankelijke deskundigen tot het oordeel is gekomen ‘dat het afval het soort symptomen en ziektes die er in diverse media aan werden toegeschreven, niet heeft kunnen veroorzaken.’

Die verklaring staat haaks op alles wat de krant in de reconstructie liet zien. Een lezer schreef me dat hij vond dat de krant de advertentie had moeten weigeren. Standpunten die door de Volkskrant worden ingenomen moeten ook tot uitdrukking komen in advertentiebeleid, schreef hij.

Dat laatste is te stellig. Adverteerders beweren veel dingen die de redactie niet voor haar rekening zou nemen. Maar deze advertentie tast wél de geloofwaardigheid aan van de krant. Zijn de vijftien doden en duizenden zieken nu wel of niet aan het gif te wijten? Klopte het feitenrelaas in de reconstructie nu wel of niet? Op basis waarvan komt die rechter tot zijn oordeel dat het afval geen dodelijk of ander ernstig letsel kon veroorzaken?

De advertentie roept, zacht gezegd, vervelende vragen op, voor de krant en ook voor Trafigura. Want als de rechter gelijk heeft, waarom is Trafigura dan geen proces begonnen tegen de krant? Waarom is de krant nooit tot rectificatie gedwongen?

Dat die acties niet zijn ondernomen, duidt er volgens mij op dat de krant steeds goed zat. Waarom anders schikte Trafigura voor 198 miljoen dollar in Ivoorkust? Waarom anders zou Trafigura 30.000 mensen ruim 1.100 euro per persoon uitkeren? Het bedrijf zegt dat het daarmee geen aansprakelijkheid erkent, maar toch.

Greenpeace heeft de advertentie misleidend genoemd. Dat begrijp ik, want ze wekt de suggestie dat er een oordeel is geweest van een rechter, maar dat is er niet, want de zaak is geschikt.

Greenpeace deed zelf ook onderzoek en werkte samen met de media in deze zaak. Dat laatste is opmerkelijk, het gebeurt niet dagelijks dat een krant samenwerkt met een belangenclub. Die samenwerking riep bij mij de vraag op wie de journalistieke lijn heeft uitgezet in het onderzoek. Is de redactie wel onafhankelijk te werk kunnen gaan of is ze gestuurd door Greenpeace en of Amnesty?

De auteur heeft me overtuigend aangetoond dat dit niet het geval is geweest. De redactie heeft alles in eigen hand gehouden. Derden hebben wel informatie verstrekt, maar die is altijd geverifieerd voor ze werd gebruikt.

De krant heeft door de uitwisseling van gegevens met de twee belangenclubs en de andere media belangrijke informatie in handen gekregen, die ze anders niet had gehad, of met heel veel moeite en tegen hoge kosten (een reis naar Ivoorkust) mogelijk had kunnen verkrijgen. In dit geval was de samenwerking dus zinvol en journalistiek verantwoord.

Meer over