Tv-recensiearno haijtema

‘Voorbij de zee’ is een tragikomisch portret van de lelijkheid van Nederlandse woonerven

null Beeld
Beeld

Voorbij de zee heet de als documentaire aangekondigde korte film van de Litouwse Anastasija Pirozenko (32) die zondag te zien was bij de EO. In 26 minuten schetst de deels in Nederland opgeleide filmmaker een intrigerend en verwarrend beeld van Emmen. Al jaren is de Drentse veenstad een van de minst aantrekkelijke woonplaatsen van Nederland – als de enquêtes dienaangaande zijn te vertrouwen.

De stad werd vijftig jaar geleden grotendeels door stedenbouwers op de tekentafel bedacht, als sociaal experiment. Omgeven door bos, met groene wijken vol gelijksoortige huizenblokken aan woonerven, waar de architectuur de maatschappelijke cohesie als gluton zou klitten. Een planologisch experiment dat – zie ook de Bijlmer of het begrip ‘woonerf’ – gedoemd was te mislukken. Je ziet dat vaker waar de gedragingen van de mens zich moeten aanpassen aan stedenbouwkundige opvattingen, in plaats van andersom.

Een Emmense woonwijk in de film 'Voorbij de zee' van Anastasija Pirozenko. Beeld
Een Emmense woonwijk in de film 'Voorbij de zee' van Anastasija Pirozenko.Beeld

Pirozenko gebruikt Emmen als decor voor een vertelling over een stad als wijkplaats voor een overstroming die heel Europa onder water doet verdwijnen. Overlevenden van de ramp vestigen zich in Emmen (vandaar de filmtitel), de enige plek die miraculeus gespaard blijft, en bouwen er een nieuwe maatschappij. Een utopie in een mislukte utopie: wel wat veel fictie in een half uurtje, met verwarring tot gevolg.

Zo is er veel aandacht voor de Servische vrouwen die vijftig jaar geleden met honderden als ‘gastarbeiders’ naar Emmen kwamen om te werken in de nylonkousenfabriek Danlon, en van wie velen in Drenthe bleven wonen. Een mooie geschiedenis, maar meer weerbarstige realiteit dan utopie. Anonieme architecten van weleer vertellen over de uniforme woonwijken van beton, onzalige oorden voor ‘groene weduwen aan de sherry’ – de huisvrouwen zonder werk die de verveling met alcohol bestreden.

Het zijn dezelfde wijken die anno 2020 zijn volgeplempt met geïmpregneerde schuttingen van de Gamma. Dat ‘individueel afpalen’ van de eigen ruimte geeft de onzichtbare bewoners een schijngevoel van veiligheid, analyseerde een van de oude architecten somber: ‘Of het ooit een organisch geheel wordt? Ik weet het niet.’ Nog steeds de droom niet durven laten varen.

Jammer dat Pirozenko haar vertelling zo veelgelaagd wilde maken, want door de film toe te spitsen op slechts enkele thema’s had Emmen kunnen uitgroeien tot een metafoor voor het naoorlogse, planologisch even ambitieuze als sombere Nederland. Zo plaatst ze vraagtekens bij de zwerfkeien die overal opduiken, rond het winkelcentrum, bij de verlaten oude vestiging van het beroemde Dierenpark Emmen, ook als ze geen deel uitmaken van de hunebedden. Zijn ze soms bedoeld om de aanwezigheid van deze moderne bouwwerken te legitimeren?

We zien ernstige Emmenaren in het buurthuis dansen op melancholieke Servische muziek. Eenzame woonblokken. De verlaten dierentuin, de kassen vol uitgedroogde planten, een mooie verbeelding van verloren idealen. IJzersterke scènes waarin Pirozenko het alledaagse optilt tot tragikomisch absurdisme. De persoonlijke visie van een relatieve buitenstaander van wie planologisch Nederland veel kan leren.

Meer over