POSTUUMIvry Gitlis (1922 – 2020)

Violist Ivry Gitlis verkende als geen ander de grenzen tussen muziek- en kunstgenres

Violist Ivry Gitlis, beroemd om zijn losse en improvisatorische spel, is op 98-jarige leeftijd overleden. Veel meer dan de andere vioolgrootheden van zijn generatie was de Israëlische muzikant een charmeur én een entertainer.

Ivry Gitlis in Parijs in 1976 op de set van de film Mr Klein. Beeld Getty
Ivry Gitlis in Parijs in 1976 op de set van de film Mr Klein.Beeld Getty

Hij was van de generatie van grote vioolvirtuozen, zoals Yehudi Menuhin, Ginette Neveu en Isaac Stern. Maar ondanks dat Ivry Gitlis altijd in rijtjes van zulke vioolgrootheden opdook, stond zijn manier van spelen ook sommige mensen tegen. Zijn spel had iets zigeunerachtigs: een klagerig vibrato, ongelijkmatige tempi, veel vertragingen en dikbuikige noten. Hij speelde los en improvisatorisch, onvoorspelbaar.

Behalve in vioolconcerten van Beethoven of Brahms, kon je Gitlis ook horen met bijvoorbeeld John Lennon. Donderdag 24 december overleed hij op 98-jarige leeftijd, maakte zijn familie bekend.

Hij werd in 1922 in Haifa geboren als Yitzhak-Meir Gitlis (roepnaam: Isaac). Zijn ouders waren vanuit de Oekraïne naar het toenmalige Palestina gevlucht. Daar aangekomen werkte zijn vader als metselaar en later als molenaar. Zijn moeder, een muzikale vrouw, zorgde voor het huishouden. Op zijn vijfde kreeg hij wat hij zo graag wilde: een viool, bijeen gespaard door familieleden. Samen met een vriendje mocht hij op vioolles.

Toen hij acht jaar was, regelden zijn moeder en zijn vioollerares dat Gitlis kon voorspelen voor de Poolse violist Bronisław Huberman, die naar Palestina was gekomen voor een kuur in de Dode Zee. Op dat moment was de jonge violist slechts een stap verwijderd van Johannes Brahms. Die had in 1896 de 14-jarige Huberman nog zijn vioolconcert horen spelen en was daar vol bewondering over. Huberman herkende op zijn beurt het talent van Gitlis. Een inzamelingsactie onder schrijvers, dichters en acteurs maakte mogelijk dat hij in Parijs kon gaan studeren.

Zo vertrok hij op zijn elfde met zijn moeder naar Frankrijk. Zijn vader bleef achter in Palestina: Gitlis zou hem de komende achttien jaar niet zien. Zijn eerste leraar in Frankrijk, Marcel Chailly, introduceerde hem bij de beroemde Roemeense componist en pedagoog George Enescu en de Franse violist Jacques Thibaud, die hem verder vormden. Het was in deze periode dat hij besloot zich voortaan Ivry Gitlis te noemen.

De Tweede Wereldoorlog dwong hem als Jood in Frankrijk naar het veiligere Londen te gaan. Daar deed hij vrijwilligerswerk in een Britse munitiefabriek, om na twee jaar naar het muziekcorps van het Britse leger te worden gestuurd. Als lid daarvan speelde Gitlis voor de geallieerde troepen en in fabrieken. Na de oorlog debuteerde hij bij het London Philharmonic Orchestra. Hij soleerde vervolgens bij alle grote Britse symfonieorkesten.

Veel meer dan de andere vioolgrootheden van zijn generatie, was hij een charmeur én een entertainer. Wanneer het publiek hem terugvroeg voor een toegift, improviseerde hij meestal iets – hij verzon er dan een componistennaam en een ontroerend of grappig verhaal bij. Zo deed hij dat ook in 1984, toen hij samen met pianist Daniël Wayenberg tijdens de eerste tv-uitzending van het Prinsengrachtconcert in Amsterdam speelde. Hij had de hele gracht in zijn greep.

In 2017 was hij nog te gast in het tv-programma Podium Witteman, op zijn 95ste nog steeds scherp en goedlachs. Hij speelde een klein stukje, maar het klonk schril en ruw. Die expressieve scherpte is altijd een kenmerkend onderdeel van zijn toon geweest, maar werd in de loop der jaren dominanter. Toen hij in 2001 met pianofenomeen Martha Argerich optrad in Carnegie Hall in New York, schreef de New York Times dat Gitlis er ondanks de valse en pieperige noten in slaagde je te kluisteren aan zijn spel, of dat nu uit fascinatie of verschrikking was.

Als geen ander verkende hij de grenzen tussen muziek- en kunstgenres. In 1968 figureerde hij in de televisiespecial The Rolling Stones Rock & Roll Circus. Het zou altijd een smeuïg detail blijven in Gitlis’ cv; hij speelde mee met de gelegenheidsband The Dirty Mac, bestaande uit John Lennon, Keith Richards, Eric Clapton en Mitch Mitchell, de drummer van Jimi Hendrix.

Hetzelfde deed hij nog eens in de metalband (Enhancer) van zijn zoons David en John (Gitlis had drie kinderen met de Duitse actrice Sabine Glaser). Hoe daar in de wereld van de klassieke muziek tegenaan werd gekeken, interesseerde hem niet: hij speelde wel. Geamuseerd bestudeerde hij de fans van zijn zoons. Liefde voor muziek is liefde voor muziek, en Ivry Gitlis maakte geen onderscheid.

Lees ook

Eerder dit jaar overleed een van de andere grote vioolvirtuozen van de 20ste eeuw: Ida Haendel. Haar beste vriend was een Nederlander, ruim twee generaties jonger. Wat bewoog Jelle Pieter de Boer om haar drie keer per jaar op te zoeken in Miami?

Meer over