tentoonstelling

Vijftig jaar games in het Forum Groningen: meer pixels, meer kleuren en vooral meer knoppen

Van Pong tot PlayStation: games bestaan dit jaar een halve eeuw. In Groningen kan de bezoeker op ruim 120 automaten en spelcomputers ervaren welke weg het medium heeft afgelegd.

Daytona USA uit 1994. Beeld Sega
Daytona USA uit 1994.Beeld Sega

Stel je voor: het Rijksmuseum haalt al het glas uit zijn vitrines weg en sloopt de deuren van kasten, zodat bezoekers alle waardevolle boeken, beelden, aardewerk, meubels en modelschepen in hun handen kunnen nemen. Al snel zou iedereen zich afvragen of directeur Taco Dibbets van de ratten is besnuffeld. Toch is het precies wat het Forum in Groningen in zijn hoofd haalt met de expositie Game On.

Over twee zalen uitgespreid heeft het cultuurcomplex meer dan 120 vaak antieke en soms zeldzame spelcomputers en automaten opgesteld die een beeld geven van 50 jaar aan games. De meeste van die machines mogen worden bespeeld. Correctie: de bezoeker moet die bepotelen om volledig te kunnen ervaren wat gamemakers voor ogen hadden toen ze decennia terug Virtua Fighter, Excitebike en Super Breakout bedachten.

De digitale antiquiteiten ogen niet waardevol, maar schijn bedriegt. Van Computer Space, de allereerste commerciële game uit 1971 waarmee de expositie opent, werden 1.500 exemplaren gemaakt. Volgens schattingen zijn er nog zo’n honderd van deze speelautomaten over. Op een webveiling werd er in mei nog eentje verkocht voor bijna 14 duizend euro.

Donkey Kong uit 1981. Beeld Nintendo
Donkey Kong uit 1981.Beeld Nintendo

Voor games tellen verzamelaars met diepe zakken zelfs hogere bedragen neer. Een cartridge van Sonic the Hedgehog uit 1991, nog in de verpakking, werd twee weken terug geveild voor 370 duizend euro. Een onaangebroken spelkaart met Super Mario 64 uit 1996 brak deze zomer alle records: die werd afgehamerd op 1,34 miljoen euro.

Voor de liefhebbers zit het Forum dus op een goudmijn. Vandaar dat de meeste spelcomputers die een bezoeker makkelijk onder zijn jas het gebouw uit zou kunnen smokkelen toch achter glas staan. Wel met een kier waardoor kabeltjes lopen die de originele controllers vastzitten, die bezoekers kunnen oppakken om de games te spelen.

Aan die afstandsbedieningen is in elk geval één evolutionaire ontwikkeling af te lezen die games in een halve eeuw hebben doorgemaakt, naast steeds meer pixels, meer kleuren en beter geluid. Namelijk dat de besturing alsmaar uitvoeriger werd.

Space Invaders uit 1978. Beeld Taito
Space Invaders uit 1978.Beeld Taito

Gamepioniers Nolan Bushnell en Ted Dabney hadden een halve eeuw geleden voor Computer Space aan vier knoppen genoeg om een speler raketten af te laten vuren op vijandelijke vliegende schotels. De controllers van de nieuwste generatie Xbox en PlayStation tellen elk zestien knoppen en pookjes.

Dat is nog heilig vergeleken bij het bedieningspaneel dat speciaal werd ontwikkeld voor het spel Steel Battalion uit 2002, ook speelbaar op Game On. Naast drie voetpedalen, twee joysticks en een keuzehendel moet de gamer nog eens 35 knoppen onder de knie krijgen om een tank te besturen.

50 jaar games in een overzicht samenballen is nogal een opgave. De expositie gaat met stappen van steeds tien jaar door de geschiedenis heen en staat heel kort stil bij fenomenen als ‘marketing’, ‘games en films’ en ‘games uit vreemde culturen’. Per decennium of thema staan encyclopedische beschrijvingen van niet meer dan een paar honderd woorden.

Er is geen catalogus bij de tentoonstelling. Zo zal een bezoeker zelf moeten uitzoeken waarom op de flipperkast The Machine: Bride of Pin-Bot de woorden staan ‘For amusement only’. Het antwoord: zulke machines werden ingezet voor illegale gokwedstrijden.

Wolfenstein 3D uit 1992. Beeld id Software
Wolfenstein 3D uit 1992.Beeld id Software

Onvermijdelijk zitten er lacunes in Game On, zegt gamejournalist Arjan Terpstra, die als gastcurator de Nederlandse bijdragen verzorgde aan de oorspronkelijk Britse expositie die al 20 jaar de wereld rondtoert. Wat in het oog springt is de afwezigheid van de mobiele games. Gamen op smartphones is de grootste trend van de afgelopen tien jaar, ook omdat die de weg naar de massamarkt opende voor kleine ontwikkelaars.

Toch ontbreken ze bij Game On. ‘Dat komt doordat het een uitdaging is ze te speelbaar te krijgen op oorspronkelijke telefoons of iPads’, zegt Terpstra. ‘We hebben hier alle generaties draagbare spelcomputers. Maar vanaf het moment dat games te downloaden zijn, verandert de techniek. Dan updaten Apple en Google hun besturingssoftware en houden oude spellen er soms mee op.’ Uitgevers halen titels ook uit de App Store omdat ze geen tijd of zin hebben om oude spellen op te lappen.

Street Fighter Third Strike uit 1999. Beeld Capcom
Street Fighter Third Strike uit 1999.Beeld Capcom

De enige oplossing voor verzamelaars: nooit updaten. De curatoren van toekomstige gametentoonstellingen zullen hen daar ooit zeer dankbaar voor zijn.

Game On, Forum Groningen, t/m 6 maart 2022.

WIE IS TOCH DIE LEO IN DE HIGH SCORES?

Wie op Game On de hoogste scores bekijkt, zal in veel games de naam ‘Leo’ bovenaan zien staan. ‘Leo’ is Leonardo Araujo de Assis, een 34-jarige Braziliaan die al tien jaar met de expositie de wereld rondreist als monteur. ‘Vooral bij de speelhalautomaten gaat er nog weleens wat stuk. Mensen worden emotioneel en gaan hard op de knoppen meppen.’ De automaten staan op ‘gratis spelen’ ingesteld, maar toch vindt Araujo de Assis geregeld kleingeld in de kasten. ‘We hebben inmiddels een verzameling munten van overal vandaan.’

Meer over