Review

Vermakelijke biografie Clementine Churchil, maar groter verband mist

In de biografie van Clementine Churchill, die haar man Winston wist te kalmeren en aan te moedigen, wordt ruimhartig gestrooid met vermakelijke anekdotes. Soms raakt door de verhaaltjes het grotere verband uit het zicht.

Sander van Walsum
null Beeld
Beeld

De Britse columnist Sonia Purnell treedt met enige regelmaat op in talkshows om, ogenschijnlijk uit de losse pols, de actualiteit van enige historische verdieping te voorzien. Daarbij bedient zij zich volop van de anekdote, dat onontbeerlijke ingrediënt van de Britse causerie. Deze vaardigheid heeft zij ook ruimhartig aangesproken als biograaf van Clementine Churchill (1885-1977). Clementine, volgens het societyblad The Bystander een vrouw 'met een zeer fijne adelaarsneus en mooie grijze ogen, die haar hoofd schitterend draagt', zou voor haar huwelijk met Winston, in 1908, zoveel eerbare aanzoeken hebben gekregen dat haar zusje een dossier bijhield met de categorieën Besproken, Beantwoord en In Behandeling. Op de huwelijksdag zag Winston, destijds de piepjonge minister van Handel, er volgens het blad Tailor and Cutter uit als 'een opgedirkte koetsier'. Hij had zijn handtekening nog niet op de huwelijksakte gezet, of hij ging al een geanimeerde politieke discussie aan met zijn partijgenoot - en latere premier - David Lloyd George.

En zo strooit Sonia Purnell met historische voetnoten. Clementine was kritisch over het bestedingspatroon van haar schoonmoeder Jennie, voor wie 'het leven pas begon als je minstens veertig paar schoenen had'. Even kritisch was zij over de Britse Conservatieven, tot wie haar echtgenoot behoorde en over het gros van Winstons vrienden. 'Zijn streven was haar streven', schreef Violet Asquith, een van Winstons bewonderaars. 'Zijn vijanden waren haar vijanden, maar (en dat pleit voor haar) zijn vrienden waren niet zonder meer haar vrienden.'

Clementine maande Charles de Gaulle tot meer inschikkelijkheid: 'U moet uitkijken dat u uw bondgenoten niet meer gaat haten dan uw vijanden.' Zij was not amused toen Franklin Roosevelt zo vrijpostig was om haar, in navolging van haar echtgenoot, als 'Clemmie' aan te spreken. Tijdens een etentje protesteerde zij toen Winston saus bij de vis bestelde. 'We zitten hier niet in Zuid-Frankrijk. We zijn geen vulgaire rijkelui.' Maar doorgaans verliep hun samenzijn harmonieus. En Clementine slaagde er als geen ander in om Winston te kalmeren en te bemoedigen. Toen hij haar in juni 1944, na de landingen in Normandië, liet weten dat hij zich 'een oude, vermoeide man voelde', zei ze: 'Maar stel je eens voor hoe Hitler en Mussolini zich voelen.' 'Ja', reageerde Churchill - oplevend. 'Maar Mussolini heeft tenminste het genoegen gehad zijn schoonzoon te vermoorden.'

Tekst gaat verder onder de foto.

Clementine - Een leven met Winston Churchill

Sonia Purnell. Non-fictie. Karmijn; 445 pagina's; euro 34,95.

Winston en Clementine Churchill in 1945 in Londen. Beeld anp
Winston en Clementine Churchill in 1945 in Londen.Beeld anp

Ze zijn zeker vermakelijk, die anekdotes. En in een biografie zijn ze functioneel. Maar het voegsel tussen de anekdotes ontbreekt vaak - of is heel broos. De aardige terzijdes dienen niet ter verluchtiging van het levensverhaal, ze vormen - zo lijkt het - een doel op zich. Soms weet Purnell ze in een groter verband te plaatsen, vaker slaagt zij daar minder goed in. En het komt ook voor dat de anekdotes de lezer in verwarring brengen omdat ze onderling niet altijd te rijmen zijn. Zo suggereert Purnell op het ene moment dat de bekommernis van Clementine met 'de gewone man' oprecht was, terwijl Clementine op het andere moment figureert als standsbewuste vrouw.

Overigens wordt Clementine - dochter van de tiende graaf van Airlie - in de kringen waarin zij verkeert soms als parvenu aangemerkt. Zo merkte Violet Asquith, dochter van de eerste premier onder wie Churchill diende, na Clementines verloving schamper op dat zij nu 'in ieder geval even niet zelf haar kleren hoefde te maken'. Violets moeder kenschetste Clementine - na een ruzie - als 'een keiharde, schaamteloze jonge vrouw met weinig tot geen gevoel voor humor. Lichtzinnig, humeurig, ondankbaar en au fond heel gewoon.'

Niet geïmponeerd

Purnell poogt de lezer tot een positiever oordeel over Churchills toegewijde echtgenote te bewegen. Daarin slaagt zij een eindweegs. Clementine wist zich te ontworstelen aan de ondergeschikte positie waartoe zij als vrouw van haar tijd was veroordeeld. Zij werd niet geïmponeerd door mannen met grote namen. Zij vertrouwde op haar eigen oordeel. En zij kon als geen ander omgaan met haar wispelturige, egocentrische, kinderlijke maar ook briljante echtgenoot - zonder in dienstbaarheid tegenover hem te vervallen. Zij geloofde in zijn politieke toekomst, ook toen Winston in de jaren dertig als verachte backbencher speelde met de gedachte om 'in de melk te gaan' - of anders wel 'Engelse korthoorns, Zweedse varkens of Australische zwarte zwanen' te gaan fokken.

Zij raakte gebrouilleerd met politici die haar man zouden hebben gedwarsboomd, maar zij was zich ook terdege van Churchills tekortkomingen bewust. Zij drong er, met succes, bij hem op aan om in zijn toespraken woorden te gebruiken die ook door 'de gewone mensen' worden begrepen. Zij sprak hem aan op zijn sociale geweten. Zij bond hem op het hart om zich niet 'grof, sarcastisch en intimiderend' op te stellen tegenover zijn medewerkers' - opdat die geen hekel aan hem zouden krijgen. Churchill op zijn beurt, consulteerde haar en maakte haar deelgenoot van staatsgeheimen. Clementine was beter geïnformeerd dan menig minister.

Zij zou aan de wieg hebben gestaan van het Brits-Amerikaanse bondgenootschap en zij is zo verstandig geweest om Winston tijdens de oorlog in het ongewisse te laten over de hartkwaal die zijn lijfarts Lord Moran bij hem had gediagnosticeerd. 'Haar meest beslissende en moedigste daad in de oorlog', aldus Purnell. Of de bijdrage die Clementine heeft geleverd aan het politieke succes van haar man, en daarmee aan de afloop van de Tweede Wereldoorlog, doorslaggevend was - zoals Purnell betoogt - is moeilijk te bepalen. Feit is dat haar invloed nooit zo groot is geweest als in de tijd dat het lot van de wereld in handen lag van Winston Churchill.

Meer over