Verbeelding Rembrandts familie is een boeiend verhaal

Wie gewend is af en toe een museum te bezoeken, houdt waarschijnlijk al een beetje van haar. De oude, lezende vrouw....

Het bekendste schilderij van ‘de’ oude vrouw werd niet door Rembrandt geschilderd maar door zijn leerling Gerrit Dou, en komt uit de collectie van het Rijksmuseum. Ze ligt bij veel Nederlanders in het geheugen als toonbeeld van de schoonheid van ouderdom. En als Rembrandts moeder. Ze is ook geschilderd door Jan Lievens, in de collectie van de Engelse koningin, en door Rembrandt zelf, in het Rijksmuseum, met een klassiek kostuum aan.

Nu hangen ze bij elkaar, op de tentoonstelling Rembrandts Moeder in de Leidense Lakenhal. Het begin van de grootmeester ligt bij zijn moeder, moet de Stichting Rembrandt 400 hebben gedacht, dus werd het jaar officieel met deze tentoonstelling geopend.

De openingstentoonstelling maakt het de andere musea die in 2006 met Rembrandt op de proppen komen, behoorlijk zwaar. Want zelden is er zo’n boeiend en evenwichtig verhaal verteld in een tentoonstelling over Rembrandt.

Het begon met een paar etsen en de genoemde schilderijen. Allemaal gemaakt aan het einde van het leven van Rembrandts moeder, Neeltje van Zuytbrouck, die in 1633 stierf. Maar geen van die werken heette toen ‘portret van Rembrandts moeder’. De kunstwerken zijn er dus wel, maar ze laten feitelijk niet meer dan een favoriet oud model zien. Lievens schilderde haar ook, maar niemand die zegt dat het Lievens’ moeder is.

In een lijst van kunsthandelaar Clement de Jonghe wordt, tien jaar na Rembrandts dood, het model voor het eerst zijn moeder genoemd. In sierlijke Gouden Eeuw-letters worden twee etsen omschreven: de moeder en de vader van de schilder. Het etsje Oude vrouw met hand op de borst (1631) hangt er in de tentoonstelling naast. ‘Bewijsstuk A’ kan het niet genoemd worden, want zeker weten dat het om dít etsje ging doen we niet. Wel is duidelijk dat de mythe over de moeder al in 1679 ontstond.

Zo ontvouwt zich een verhaal over mythevorming. Met grote genreschilderijen waarin oude modellen figureren en veel mooie schilderijen waarvan in de 19de eeuw werd gedacht dat het portretten van familieleden waren. Het enige echte bewijs hangt er ook: een kleine tekening uit 1630 van een oude man waarop Rembrandt zelf ‘HARMAN GERRITS. vande Rhijn’ heeft geschreven, de naam van zijn vader. Die stierf in dat jaar, daarom zijn zijn ogen ook gesloten.

Het feit dat er in deze tentoonstelling slechts één klein aspect uit Rembrandts werk is gekozen – de verbeelding van en over zijn naaste familie in Leiden – blijkt doorslaggevend voor de kracht ervan.

De familie is evenzeer werkelijkheid als fictie, en evenzeer kunstgeschiedenis als geschiedenis. Als thema zegt het iets over de schilder, zijn werkwijze, de samenwerking met zijn collega’s (ze deelden de modellen) en over de manier waarop bewonderaars hun verbeelding hebben laten gaan in latere tijden.

Dat levert een coherente tentoonstelling op waarin toch plaats is voor zijpaden. Over oude mensen als allegorie van geloof en luiheid of als bijbelse figuren, bijvoorbeeld. Of hoe Rembrandt met de oude modellen de regels van de kunst doorbrak. Hij kon ‘de natuur’ (de werkelijkheid) het beste schilderen van allemaal, maar dat hij ook de lélijke dingen liet zien, dat was niet volgens iedereen de bedoeling. En toch deed hij het. Alle details, van rimpels tot pigmentvlekjes en hangende oogleden.

De beperking tot Rembrandts Leidse familie – zijn broer en zus komen ook aan bod, maar Titus, Saskia en Hendrickje blijven achterwege – is daarmee precies de afbakening die de sterschilder en zijn enorme oeuvre tot een begrijpelijk verhaal terugbrengt. Een goed excuus om snoepjes van bruiklenen uit het buitenland binnen te halen, zoals de prachtige Oude vrouw in een stoel (1654) uit de Hermitage. De schilder van een historische én van een heel persoonlijke kant. Precies de Rembrandt die we willen.

Rembrandts Moeder. Mythe en werkelijkheid. Museum De Lakenhal, Leiden. T/m 19 maart 2006, di t/m vr 10-17u za zo 12-17u. Tel. 071-5165360 (www.lakenhal.nl).

Meer over