Jubileum100 jaar Volkskrant

Vast en zeker zal de eensgezinde arbeidersklasse Hitler ten val brengen, schreef de Volkskrant in 1933

Het boek De eeuw van de Volkskrant toont hoeveel er in een eeuw is veranderd, en hoezeer de Volkskrant zélf veranderde.

100 jaar Volkskrant Beeld Studio V
100 jaar VolkskrantBeeld Studio V

Niets heerlijker dan ‘met de kennis van nu’ oude journalistieke stukken te lezen en met een misplaatst superioriteitsgevoel te constateren hoe verkeerd men de dingen toen zag. Of níét zag. Journalistiek is niet voor niets ‘een eerste ruwe schets van de geschiedschrijving’ genoemd. Ruw, want anders dan de historicus heeft de journalist niet de luxe de beschreven gebeurtenissen jaren later in perspectief te plaatsen. De journalistiek moet per definitie genoegen nemen met tussenstanden.

De eeuw van de Volkskrant van Hans Wansink (samenstelling) en Theo Audenaerd (beeld) biedt via een selectie krantenartikelen, afgewisseld met korte historische schetsen en columns van zes vooraanstaande hedendaagse Volkskrant-columnisten, zo’n zeventig van die tussenstanden. En daarmee een beeld van hoe de Volkskrant tegen de wereld aankeek in de periode 1921-2021 – een manier van kijken die in de loop der jaren voortdurend is veranderd.

In de tekening op de cover komt die eeuw van verandering al direct naar voren: we zien een jonge krantenverkoper zeulen met een reusachtige krantentas. Met de linkerhand als roeptoeter schreeuwt hij zijn verkoopkreet de wereld in. In zijn rechterhand houdt hij een moderne tablet, die meldt: ‘de Volkskrant 100 jaar’.

In het boek schetst Wansink hoe de Volkskrant in 1921 in Den Bosch devoot van start gaat als een ‘R.K. Arbeidersdagblad’ (de elite leest De Tijd of De Maasbode) en in de jaren na de Tweede Wereldoorlog naast hoofdredacteur Joop Lücker zelfs een ‘staatkundig hoofdredacteur’ heeft, die de politieke standpunten van de krant bewaakt: KVP-politicus Carl Romme.

100 jaar Volkskrant Beeld Studio V
100 jaar VolkskrantBeeld Studio V

In de tweede helft van de jaren zestig wordt afscheid genomen van het roomse verleden: de Volkskrant maakt een zwaai naar links, wordt veel gelezen in studentenkringen en bereikt in 1996 een oplage van 366 duizend exemplaren. Bovendien wordt de krant steeds dikker, door de komst van telkens nieuwe katernen, met name op de zaterdag. In september 1990 verschijnt de dikste Volkskrant ooit: 180 pagina’s op zogeheten broadsheet-formaat.

In de nieuwe eeuw komt door de opkomst van internet en sociale media het verdienmodel van dagbladen onder druk te staan. De advertentiemarkt stort in, journalisten raken door de opkomst van Twitter en Facebook hun nieuwsmonopolie kwijt. Onder meer door over te gaan op het handzamere tabloidformaat (2010) en te investeren in een goede website, worden de sombere scenario’s van mediaprofeten, die het verdwijnen van de dagbladen voorspellen, gelogenstraft. Op dit moment heeft de Volkskrant ruim 350 duizend abonnees.

Het boek van Wansink en Audenaerd biedt tweehonderd pagina’s lang de kans om grijnzend of hoofdschuddend het veranderen der tijden vast te stellen. Of om met respect te constateren dat die journalist de zaken zoveel jaar geleden best goed in het snotje had met zijn ‘tussenstand’ (over de gevaren van Facebook bijvoorbeeld).

In de editie van 4 augustus 1933 lezen we hoe de krant vrouwen en meisjes oproept om, in verband met de werkloosheid, hun werk op te geven ten behoeve van mannen en jongens. Datzelfde jaar wordt ook het gevaar van de zojuist aangetreden Duitse rijkskanselier gerelativeerd. Vast en zeker zal de eensgezinde arbeidersklasse Hitler ten val brengen, meent de redacteur – je bent arbeidersdagblad of niet.

100 jaar Volkskrant Beeld Studio V
100 jaar VolkskrantBeeld Studio V

Als de regering in 1948 uit ‘bittere noodzaak’ militairen (‘geen krijgslieden, maar brengers van vrede en recht’) naar Nederlands-Indië stuurt, heeft de krant daar begrip voor. En natuurlijk staat zij achter de bisschoppen wanneer die in 1954 katholieken verbieden naar de Vara (Vereniging van Arbeiders Radio Amateurs) te luisteren en worden in 1965 de happenings op het Amsterdamse Spui (rond het beeld dat bekend is komen te staan als het Lieverdje) afgekeurd – daarbij gaat op 8 augustus nota bene een politiepet verloren.

Hoe anders is dat vijftien jaar later. In 1980 is, bij de inhuldiging van Beatrix en de daarmee gepaard gaande krakersrellen en protesten, de toon van verslaggeving en commentaar dermate anti-establishment dat er veertienhonderd opzeggingen volgen. We zijn dan in de periode beland dat de krant een ‘zure toon’ wordt verweten. Redacteuren zijn het geregeld met elkaar oneens, bijvoorbeeld over de Navo en het plaatsen van kruisraketten. Dat komt allemaal in de kolommen terecht.

100 jaar Volkskrant Beeld Studio V
100 jaar VolkskrantBeeld Studio V

Intermagazine-hoofdredacteur Hendrik Jan Schoo noemt de Volkskrant in die jaren ‘ons nationale ochtendhumeur’. In 1999 wordt hij er adjunct-hoofdredacteur. Maar eerlijk is eerlijk: de krant heeft dan inmiddels een aanzienlijk minder ‘linksistisch’ karakter gekregen.

Twintig jaar later toont onderzoek aan dat GroenLinks met 24 procent de populairste partij is onder Volkskrantlezers, de VVD (15 procent) blijkt verrassend tweede, vóór PvdA en D66 (beide 13). Andere tijden. Alweer.

Hans Wansink en Theo Audenaard: De eeuw van de Volkskrant. Met bijdragen van Hans Aarsman, Sheila Sitalsing, Martin Sommer, Peter de Waard, Bert Wagendorp en Sylvia Witteman. WBooks; 208 pagina’s; € 29,95.

100 jaar Volkskrant Beeld Studio V
100 jaar VolkskrantBeeld Studio V

De beste 100

Ter gelegenheid van het 100-jarig jubileum van de Volkskrant kozen onze recensenten de honderd beste films, boeken en albums van de afgelopen honderd jaar. U kunt ze hier vinden. Daar worden ook de belangrijke journalistieke momenten uit de krant worden getoond.

Meer over